Haiem, what are you thinking now?

Test Blogger for MSWord

2006-12-14T09:11:00.001+07:00

Bài test sử dụng Blogger fỏ MSWord. Isn’t it interesting?
Now you can use Blogger right within Microsoft® Word. Just download and install the Blogger for Word add-in and a Blogger toolbar will be added to Word allowing you to:
http://buzz.blogger.com/bloggerforword.html

Publish to your blog

Save drafts

Edit posts

Em ghét!

2006-04-17T18:09:00.000+07:00

Ori, ori! Em ghét tháng 2 vì tháng 2 có ngày 14. Em ghét tháng 3 vì tháng 3 có ngày 8. Em ghét anh vì cả hai tháng đều không có anh.

Ori, ori! Em ghét lão sếp của anh vì lão thích Hà Nội. Em ghét công ty anh vì thường tổ chức họp mỗi tháng ở Sài Gòn. Em ghét thời gian vì lúc nào mình gặp nhau cũng ngắn.

Ori, ori! Em ghét cái điện thoại vì nó làm em tưởng như anh gần lắm. Em ghét cái điện thoại vì giới hạn 5 phút cho 1 lần gọi. Em ghét cái điện thoại vì nó nhắc em nhớ anh đến cồn cào. Em ghét cái điện thoại mỗi khi đổ chuông không hiện lên số em mong đợi.

Ori, ori! Em ghét Yahoo vì nó làm em biết anh. Em ghét Yahoo vì mỗi e-mail chờ reply mỏi mắt. Em ghét yahoo khi nickname của anh sáng lên nhưng không bao giờ là anh.

Ori, ori! Em ghét Hà Nội vì Hà Nội không có anh. Em ghét Sài Gòn vì Sài Gòn có anh. Em ghét Hà Nội lẫn Sài Gòn vì tụi nó không nằm cạnh nhau. Em ghét Hà Nội lẫn Sài Gòn vì cách xa nhau đến vậy.

Ori, ori! Em ghét công việc vì anh yêu nó hơn em. Em ghét địa vị vì nó làm anh bận rộn. Em ghét tiền bạc vì nó làm anh lo lắng. Em ghét tham vọng vì nó làm anh mệt mỏi.

Ori, ori! Em ghét tóc bạc vì hôm nay chễm chệ trên tóc em một sợi. Em ghét tóc bạc vì bạn em bảo rằng em sắp già đi. Em ghét tóc bạc vì em sợ thời gian không đủ để chờ đợi. Em ghét tóc bạc vì em yêu anh.

Ori, ori! Em ghét cảm giác nhớ anh
Ori, ori! Em ghét cảm giác yêu anh
Ori, ori!Em vẫn yêu anh mặc dù anh có đầy đủ những điều mà em ghét.

Amazing Evolution Timeline in Flash

2006-04-17T10:11:00.000+07:00

View country's population, area, density in an interesting way

2006-04-17T10:04:00.000+07:00

http://www.hivegroup.com/world.html

Office Template

2006-02-21T08:42:00.000+07:00

There have many kind of template from Word to Excel, Onenote, PowerPoint ... Especially with Excel template, we can do many interested works, like Personal Budget Management, School Scheduling, Grade Tracker, and Married Plan, v.v. We can go to the above link and search. Hope it help. ;)

How to use services in our university KHU?

2006-01-13T15:42:00.000+07:00

KHU homepage: www.khu.ac.kr, which has interface in 8 language including Vietnamse, and from that, we can access almost services. But some is only in Korean interface.

I strongly recommend the following services :
- #1: it is khuis.khu.ac.kr, that is web page that you can view your grade after each semester. But you must go to the Administration Office (the building opposite to the WooJungWon dormitory) to register an account (remember bringing your student card), and they will show you how to use it. (You may regiester yourself but I do not know how to do)

- #2: it is the machine that you can get many documents through your student's life like the certification that certifies you the student of KHU, transcripts, and other (still do not know). it 's hard to use 'cause it is in Korean. These machines, one is in the building next to the library and the other is in Administration Office building.

- #3: Library: use for studying and searching reference book. Use http://library.khu.ac.kr/ to access. And they have a multi-media room for us

- #4: We can access and get documents for computer researchs from ACM and IEEE free.

- #5: International Service Center provides us "a free movie showing on each Friday, from 04:30 p.m. at the International Service Center of GSP Hall with free coffee and snacks", and maybe a nice field trip in each semester.

Plan for the new year 2006!

2006-01-10T10:08:00.000+07:00

Here is my horoscopes:

Song sinh (21/5 - 20/6):

Mục tiêu trong năm nay của bạn cần bao gồm một hiệp ước với bản thân là phải tham gia vào những hoạt động giúp bạn giải phóng tâm trí. Tham gia lớp học thiền hay yoga. Dành nhiều thời gian hơn cho bản thân và những nhu cầu cá nhân, thay vì chỉ biết nghĩ cho người khác. Mặc dù trở thành tâm điểm của sự chú ý có vẻ thú vị, nhưng nó không thực sự thoả mãn tâm hồn bên trong của bạn.

==> Thế chẳng lẽ chỉ cần nghỉ ngơi thư giãn thôi ư? Mình nghĩ là phải giải quyết nguyên nhân từ gốc. Cố gắng làm hết những việc đặt ra trong kế hoạch mà mình phải làm, tất nhiên phải ralax đầy đủ. Năm nay nhiều việc quan trọng như vậy làm sao co thể chỉ nghỉ ngơi không? Người ta nói là sống theo quy luật là tốt nhất, vì vậy mình tại sao không sống theo quy luật?

And my lover:
Bảo bình (20/1 - 18/2):

Mục tiêu năm nay của bạn nên bao gồm những hành động tương xứng với điều mà bạn tin tưởng. Thay vì phàn nàn thế giới hỗn độn thế nào và nên biến đổi thế nào, hãy sống cuộc sống của bạn theo những giá trị mà bạn tin tưởng. Có thể đây là năm bạn bắt tay với một tổ chức nhân đạo phục vụ niềm tin mà bạn theo đuổi.

??!~#$!~~~@##$
:D

2005-01-26T10:30:00.000+07:00

234
From haiem 's picture

Đạo của vật lý

2004-12-17T14:26:00.000+07:00

Giới thiệu cuốn sách 'Đạo của vật lý'

Đây là một khám phá mới về sự tương đồng giữa vật lý hiện đại và đạo học phương Đông. Với cuốn sách này, Giáo sư vật lý Fritjof Capra cho ta có một cái nhìn tổng thể về thành tựu của vật lý học cũng như những tương đồng nổi bật của nó với các triết lý phương Đông.

Lời người dịch

Cuốn sách là bản dịch Việt ngữ của "The Tao of Physics" (Đạo của vật lý) của tác giả Fritjof Capra, bản in lần thứ ba, do Flamingo xuất bản năm 1982.

F. Capra sinh năm 1939, là giáo sư ngành vật lý tại các đại học và viện nghiên cứu tiếng tăm tại Mỹ và Anh. Khoảng cuối những năm 60, ông bắt đầu chú ý đến các tương đồng giữa những phát hiện của ngành vật lý hiện đại với quan niệm của những nền đạo học phương Đông như Ấn Độ giáo, Phật giáo, Lão giáo... để đến cuối năm 1974, bản in lần thứ nhất của Đạo của vật lý ra đời. Kể từ đó đến nay, khoảng trên một triệu cuốn sách này đã đến tay độc giả với trên mười thứ tiếng khác nhau. Nội dung chủ yếu của cuốn sách là sự trùng hợp về nhận thức luận của nền vật lý hiện đại với đạo học phương Đông, nhất là với Phật giáo.

Đặc trưng của nền vật lý hiện đại trong thế kỷ 20 là sự tìm kiếm nguồn gốc khởi thủy của vật chất, cố tìm ra những "hạt cơ bản" cuối cùng tạo nên nguyên tử. Thế nhưng, khi đến cánh cửa cuối cùng mở ra để thấy bộ mặt thật của vật chất, nhà vật lý phát hiện vật chất hình như không phải do những hạt cứng chắc tạo thành nữa, mà nó chỉ là dạng xuất hiện của một thực tại khác. Vì thế mà vật chất mang những tính chất hầu như đối nghịch nhau, nó vừa liên tục vừa phi liên tục, vừa hữu hiện vừa phi hữu hiện, dạng xuất hiện của nó tùy theo cách quan sát của con người. Những tính chất lạ lùng đó đưa ngành vật lý vào thẳng cửa ngõ của triết học: nền vật lý hiện đại vừa thống nhất và lý giải nhiều khái niệm cơ bản của triết học, vừa đề ra những câu hỏi lớn của loài người mà các nhà đạo học từ xưa tổng kết. Và kỳ lạ thay, những phát hiện hiện nay của nền vật lý hiện đại không khác bao nhiêu so với những kết luận của các thánh nhân ngày xưa.

Vì những lẽ đó, trước Capra đã có nhiều nhà vật lý xuất sắc của thế kỷ này đến với triết học, nhất là các nhà sáng lập thuyết tương đối và thuyết lượng tử. Họ tìm thấy ở triết học phương đông một thế giới quan hết sức phù hợp để soi rọi cho những vấn đề nan giải của vật chất đề ra. Thế nhưng, với cuốn sách này của Capra, ta có một cái nhìn tổng thể về những thành tựu của vật lý học, về những vấn đề lớn hiện nay làm cho vật lý bị giam trong một cuộc khủng hoảng về nhận thức luận, và về những sự tương đồng nổi bật với các triết lý phương Đông.

Với tính cách là một giáo sư vật lý, Capra trình bày được một cách cặn kẽ khúc chiết các vấn đề vật lý. Tác giả cũng trình bày khá sâu và chính xác về các nền đạo học phương Đông như Ấn Độ giáo, Phật giáo, Lão giáo. Nhờ am hiểu hai nền học thuật đó mà tác giả cuốn sách này mang lại cho người đọc, dù người đó đến từ phương trời nào, rất nhiều điều bổ ích. Người đọc có kiến thức đạo học phương Đông sẽ nhận thấy, đối với luận đề này, triết lý phương Đông còn cống hiến nhiều hơn nữa so với những gì trong sách trích dẫn.

Vì những lẽ đó, người dịch hân hoan giới thiệu với độc giả Việt Nam tập sách quý báu này. Nó dành cho những ai quan tâm đến các vấn đề cơ bản của vật lý, triết học và đạo học. Chắc chắn bản dịch này còn nhiều thiếu sót, người dịch trân trọng cám ơn mọi góp ý phê bình để bản dịch hoàn chỉnh hơn.

CHLB Đức tháng 4, 1998

Nguyễn Tường Bách

Xin giới thiệu với bạn đọc cuốn "Đạo của vật lý", tác giả Fritjof Capra, do Nguyễn Tường Bách dịch. Nhà xuất bản Trẻ ấn hành năm 2001, TP HCM.

Lý thuyết 1 + 1 = 2 ?

2004-12-17T14:21:00.000+07:00

3 thao tác suy nghĩ cơ bản mà mỗi chúng ta hay sử dụng là

- Phép so sánh: phân biệt những thuộc tính giống nhau và khác nhau của 2 đối tượng đem ra để so nào đó. Ví dụ ta so A với B và thấy chúng khác nhau ở đặc điểm c.

- Phép phân tích: Chia các bộ phận hợp thành trong một tổng thể thành những đối tượng độc lập để tiến hành tư duy với từng đối tượng thành phần. Ví dụ chia tổng thể X thành 2 đối tượng A và B.

- Phép tổng hợp: Hợp các đối tượng đã phân tích lại thành chỉnh thể để khảo sát. Ví dụ hợp đối tượng A và B lại thành tổng thể duy nhất X.

3 thao tác tư duy chúng ta dùng hàng ngày hàng giờ này có thể vô tình gây cho chính chúng ta những loại lỗi tư duy như sau:

- Lỗi 1: Coi tổng thể chỉ là 1 thành phần nào đó, bỏ mất những thành phần còn lại
- Lỗi 2: Coi 2 thành phần khác nhau là y hệt nhau
- Lỗi 3: Coi tổng thể chỉ là những thành phần riêng biệt, đơn lẻ, quên mất mối liên hệ, tương tác
- Lỗi 4: Coi tổng thể chỉ là phép cộng "máy móc" những thành phần riêng biệt, quên mất chúng hợp lại thành duy nhất và có mục đích tổ chức chung
......................

Có nên có một TRIẾT HỌC mới của thế kỷ 21 này không?

2004-12-17T14:02:00.000+07:00

Mỗi thời trả lời những câu hỏi triết lý vĩnh cửu bằng kiến thức khoa học và công nghệ của mình. Ở thời đại mới, chúng ta cần có một dòng triết học mới, triết học của con người hiện đại với những phương pháp tư duy hiện đại để nhìn thế giới hiện đại sáng rõ, đúng đắn hơn. Khoa học công nghệ đương đại sẽ cung cấp cơ sở cho triết học mới ấy.

Nếu trước kia, kiến thức vật lý học là nền tảng của văn hoá chung loài người và từ đó hình thành nên các dòng triết học duy vật thì ngày nay, lý thuyết hệ thống và điều khiển học đã trở thành một nền tảng căn bản của văn hoá chung nhân loại... và bổ sung, hoàn thiện cho Triết học cũ, đóng góp hình thành nên Triết học của thời đại mới.

Tôi sẽ trình bày vấn đề theo 4 phần sau

I. Thế giới quan và cuộc sống
II. Triết học mới: triết học dựa trên điều khiển học
III. Đặc trưng của triết học mới
IV. Điều khiển học và lý thuyết hệ thống

Phần I, về cuộc sống thực tại của chúng ta và thế giới quan của mỗi người. Từ đó tôi chỉ ra ý nghĩa và sự ảnh hưởng sâu sắc của Triết học đối với thế giới quan và cuộc sống hàng ngày của chúng ta.

Phần II, tôi trình bày về nhu cầu phải có 1 triết học mới ở thời đại mới. Triết học với vị trí trung tâm khoa học của mình vận động cùng sự pt của nền khoa học nhân loại cần được nâng tầm bởi những thành tựu mới. Thành tựu đáng trân trọng và tác động, thay đổi bộ mặt thế giới của chúng ta chính là Điều khiển học, CNTT...
Tôi đi vào phân tích vài kết quả có thể thu lượm được ngay cho mỗi người chúng ta khi có 1 triết học pt.

Phần III, tôi phân tích những điểm khác biệt cốt lõi mà từ đó có thể thấy được sự pt đặc trưng nhất của Triết học mới

Phần IV. Tôi trình bày khái quát về Điều khiển học và lý thuyết hệ thống để các bạn nhìn được sự pt của lĩnh vực khoa học này.

I. THẾ GIỚI QUAN & CUỘC SỐNG

Định nghĩa

Thế giới quan là hệ thống những nguyên tắc, quan điểm, niềm tin, khái niệm, biểu tượng về toàn bộ thế giới, bao gồm:
- về những sự vật, hiện tượng
- về quy luật chung của thế giới
- về chỉ dẫn phương hướng hoạt động của người, một nhóm người trong xã hội nói chung đối với thực tại (nhằm phát triển sao cho tốt hơn)

Thế giới quan chính là biểu hiện của cách nhìn bao quát đối với thế giới như nhìn một bức tranh, bao gồm cả thế giới bên ngoài, con người và mối quan hệ của người đối với thế giới. Nó quy định thái độ của con người đối với thế giới và là kim chỉ nam cho hành động của con người.

Nguồn gốc

Thế giới quan của mỗi cá nhân dựa trên cơ sở kiến thức khoa học của nhân loại ở một giai đoạn lịch sử nhất định. Kiến thức khoa học đó bao gồm cả các quan điểm triết học, xã hội học, chính trị, đạo đức, kinh tế học và khoa học nói chung.

Thành phần của Thế giới quan
Với bất kỳ ai nó chịu ảnh hưởng bởi những kiến thức tiếp nhận được và những kinh nghiệm cuộc sống đã trải nghiệm.

Thế giới quan hình thành gồm những yếu tố thuộc về tất cả thuộc hình thái ý thức xã hội:
- Quan điểm triết học
- Quan điểm khoa học, chính trị, đạo đức, thẩm mỹ
- Quan điểm tôn giáo: sản phẩm của tâm thức, mô tả kiến thức qua trực giác, cảm nhận.
- Kiến thức Khoa học nhằm đến mục tiêu phương hướng thực tiễn trực tiếp cho con người trong tự nhiên và xã hội dựa theo quan sát và dữ kiện từ thực tiễn, phân tích tổng hợp chặt chẽ và có kiểm nghiệm đối sánh khách quan với thực tế.
- Các nguyên tắc và tiêu chuẩn đạo đức đóng vai trò điều chỉnh những quan hệ qua lại và hành vi của con người.
- Những quan điểm thẩm mỹ quy định những quan hệ với môi trường xung quanh, với những hình thức, mục tiêu và kết quả của hoạt động.

Quan điểm và niềm tin triết học tạo nên nền tảng cho thế giới quan đúng đắn bởi:
- Triết học lý giải về lý luận toàn bộ các dữ liệu của khoa học và thực tiễn
- Triết học biểu diễn kết quả và hình thức một bức tranh thực tại khách quan nhất.

Ý nghĩa của thế giới quan
Như vậy, từ các hiểu biết về thế giới chúng ta có được bức tranh về thế giới trong ý thức tức THẾ GIỚI QUAN và từ đó nó quyết định lại thái độ và hành vi đối với thế giới.

Có một thế giới quan đúng đắn sẽ hướng con người hoạt động theo sự phát triển lôgic của xã hội và góp phần vào sự tiến bộ của xã hội.Vì thế, thế giới quan là trụ cột về mặt hệ tư tưởng của nhân cách, là cơ sở cho đạo đức, chính trị và hành vi.

Thế giới quan trong 1 ví dụ thực tế

Chúng ta có thể hiểu Thế Giới Quan ẩn sau bất cứ suy nghĩ hay hành động nào của mỗi người. Xin lấy một ví dụ thực tế và chúng ta cùng phân tích ví dụ này:

1. Tôi lái xe ô tô trên phố. Trong xe tôi bật nhạc to, du dương. Đường vắng, tôi phóng tốc độ mà đầu vẫn thư thái. Rồi bỗng dưng tôi nhìn thấy 1 vậy lạ bay ngang qua đường.
2. Tôi đặt câu hỏi, cái gì thế nhỉ và chăm chú nhìn sang phải xe quan sát. Hình ảnh vật đó rõ hơn. Kết hợp kiến thức của tôi, tôi nhận ra nó là 1 Quả bóng (hình ảnh được liên kết với Khái niệm "Bóng", sự thay đổi vị trí Bóng liên quan đến khái niệm "Tốc độ").
3. Rồi kết hợp với nhiều kiến thức, kinh nghiệm của mình tôi dự đoán là có một số cậu bé đang đá bóng ven đường hoặc gần đường và đã sút bóng mạnh làm bay bóng ra đường xe đi. Và cũng phán đoán nữa là rất "có thể" có 1 hay nhiều cậu bé sẽ chạy theo bóng, băng qua đường và mặt xe... !!!
4. Tôi cẩn thận giảm tốc độ và sẵn sàng phanh ngay xe lại nếu quan sát thấy bất kỳ dấu hiện về ~ cậu bé - thái độ sống của tôi là ôtô thà hỏng chứ không thể để mất mạng người.
5. Và phán đoán của tôi đã được kiểm chứng là Đúng ! Một cậu bé lao nhanh qua đường. Tui tức tốc phanh xe lại ngay. Cậu bé lao qua an toàn và ô tô tôi đã không tông vào ai cả.
6. Tôi lại tiếp tục tăng tốc... Và tôi vặn nhạc Trịnh du dương to dần

Ta phân tích ví dụ này để xem Thế Giới Quan ảnh hưởng thế nào đến tôi:

Trước hết ta xem lại Tôi đã làm những việc gì:
1. Lướt qua và tập trung quan sát: Kiểm tra thông tin có nghĩa về mặt mục đích - Để mắt đến quả bóng và tập trung hơn
2. Tạo ra các tiêu chí và phân loại: Sử dụng các kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả và sức mạnh trí tuệ - Liên hệ tới khái niệm quả bóng và trẻ em
3. Suy ra giả định về thực tế: Sử dụng điều cảm nhận để tạo ra ý tưởng mới - Suy ra một giả định là có thể có một đứa trẻ chạy sau Quả bóng
4. Vận động kiến thức- khái niệm, dự đoán tương lai: Giả định quan hệ giữa các khái niệm và sự kiện, tôi dùng mô hình trí tuệ để dự báo tương lai. Dựa vào kiến thức, kinh nghiệm về trẻ em suy ra có đứa trẻ bất cẩn lúc đá bóng và có khả năng đứa trẻ sẽ bị tai nạn
5. Đặt mục tiêu và lập kế hoạch đạt được nó: dựa theo những giá trị tốt đẹp, tôi đặt mục đích cần phải tránh đứa trẻ đó – là nhiệm vụ mà tôi thực hiện, ra các quyết định tương lai. Tôi lập kế hoạch chuẩn bị để tránh đứa trẻ căn cứ trên tốc độ và khả năng vận hành của xe
6. Tiến hành các thao tác , thủ tục của kế hoạch: Tạo ra các bước giải quyết vấn đề phù hợp với quyết định. Thực hiện vài thao tác chuẩn bị phanh xe & tiếp tục giám sát kỹ mặt đường

Những câu hỏi chính của một Thế giới quan

Tuy mọi việc ở ví dụ trên có thể diễn ra trong vòng chưa đến 1 phút nhưng nó cũng bao gồm những loại công việc chúng ta thường làm trong suốt đời mình:

Ba công việc đầu tiên 1-2-3 liên quan đến việc tôi quan sát Thực tế, suy nghĩ về cái đang diễn ra của thế giới dưới dạng các Khái niệm & phỏng đoán trạng thái có thể của thế giới ở thời điểm tiếp diễn Tương lai, cái chưa thể quan sát được hiện tại. Ở ví dụ nêu lên thì chỉ là một phần rất nhỏ của Thế giới này.

Ba câu hỏi chính tôi phải trả lời là về vấn đề Nhận thức Thế giới (Hiểu):
A. Thế giới chúng ta đang sống là như thế nào?
B. Lý giải nguồn gốc của thế giới từ quá khứ đến hiện tại
C. Làm thế nào để chúng ta có kiến thức về thế giới đúng đắn?

Ba công việc tiếp theo 4-5-6 liên quan đến việc tôi vận dụng kiến thức, kinh nghiệm để hiểu rõ hơn vấn đề có thể nảy sinh ở tình huống Thực tế, đưa các giả định về các hành động của mình để chọn lựa quyết định đạt đến kết quả tốt nhất, chi tiết hoá mong muốn thành kế hoạch hành động cụ thể.

Ba câu hỏi chính tôi phải trả lời là về vấn đề Tác động vào Thế giới (Làm):

A. Chúng ta phán đoán, mong muốn hình ảnh Thế giới tương lai như thế nào?
B. Những giá trị Tốt/Xấu, Có nghĩa/Vô nghĩa đối với con người, xã hội là gì?
C. Chúng ta nên giải quyết các vấn đề, vạch kế hoạch cho các hành động của mình như thế nào?

II. TRIẾT HỌC MỚI - ĐIỀU KHIỂN HỌC CHO TA CÁCH NHÌN MỚI

Vai trò của Triết học trong thời đại mới

Có một thực tế khách quan là các văn hoá hiện tại đang thiếu vắng sự hợp nhất chung. Tất cả với các thể hiện rất đa dạng: những hệ thống tư duy, những chuyên ngành, những lý thuyết & phương pháp luận, những hệ tư tưởng, các dòng tôn giáo... Chúng không mạch lạc, phần lớn mâu thuẫn nhau và chúng ta đang đương đầu với một tình trạng là có nhiều hệ thống tri thức cung cấp cùng một chủ đề tri thức nhưng không có sự chỉ đạo để có thể chọn 1 cái thích hợp nhất.

Mặt khác, chúng ta lại đang quan sát và tư duy về một thế giới phức tạp, đang biến đổi nhanh và đầy bất ngờ... Rất nhiều kiến thức khôn ngoan chúng ta đã tích luỹ được có thể sẽ mất đi tính hợp lý bởi kiến thức bị phân đoạn, thông tin quá tải, nội dung thay đổi liên tục thậm chí có khi trái ngược hoàn toàn, có nhiều thông tin thiếu chắc chắn... Tất cả làm cho tâm lý của con người trong xã hội hiện đại thiếu ổn định, không vững chắc.

Chúng ta tìm đến và đề cao vai trò của Triết học như một vị trí quan trọng với mỗi người và nền văn hoá chung của nhân loại.
Ý tưởng triết học là một loại suy nghĩ sâu sắc, sáng sủa, toàn diện, không giới hạn về mọi thứ, đặc biệt là Thế giới quan, mà thực chất là đưa tư duy và ngôn ngữ của chúng ta vào trong một trật tự.

Mỗi dòng triết học đều cung cấp cho chúng ta một Thế giới quan mới, hợp lý. Nó ghép nối những đoạn kiến thức rải rác lại giúp cho chúng ta xác định rõ ràng sự tương tác của mình với thế giới, có nghĩa là cung cấp một đôi mắt mới để ta nhìn thế giới - đôi mắt của trí tuệ và tâm thức. Nhà văn Pháp Marcel Proust từng nói: “Một cuộc thám hiểm thật sự... không ở chỗ tìm kiếm những vùng đất mới, mà ở chỗ có những đôi mắt mới”.

Triết học mới của thời đại: dựa trên Điều khiển học

Mỗi thời trả lời những câu hỏi triết lý vĩnh cửu bằng kiến thức khoa học và công nghệ của thời mình. Ở thời đại mới, chúng ta cần có một dòng triết học mới, triết học của con người hiện đại với những phương pháp tư duy hiện đại để nhìn thế giới hiện đại sáng rõ, đúng đắn hơn. Khoa học công nghệ đương đại sẽ cung cấp cơ sở cho triết học mới ấy.

Sau thế kỷ 19, triết học với ưu thế dựa trên nền tảng khoa học tin cậy đã thay thế dần Tôn giáo như một nguồn chính của việc hợp nhất kiến thức. Sang thế kỷ 20, cảnh quan cơ giới hoá trong khoa học đã thay đổi sang cách tiếp cận mới là Lý thuyết chung về hệ thống có thể mang lại sự hợp nhất khoa học nghiêm túc.

Nếu trước kia, kiến thức vật lý học, thiên văn học, khoa học tự nhiên là nền tảng của văn hoá chung loài người và từ đó hình thành nên các dòng triết học duy vật thì ngày nay, lý thuyết hệ thống và điều khiển học đã trở thành một nền tảng căn bản của văn hoá chung của nhân loại. Và lần này, sự phát triển của tư duy hệ thống và điều khiển học đang làm nên một điều tương tự như vật lý học trước kia là làm đổi thay bộ phận quan trọng nhất của triết học - nhận thức luận, hình thành nên Triết học mới.

Trước đây những hệ thống đa dạng thuộc thế giới đa dạng do các lý thuyết gia nghiên cứu với những hình thức, kiểu tổ chức khác nhau và được họ mô tả bởi những nguyên lý riêng trong những chuyên ngành khoa học riêng. Từ đây, nếu chúng ta tìm ra những quy luật chung thì chúng ta có thể phân tích và giải quyết những vấn đề trong bất kỳ miền nào, gắn liền với bất kỳ kiểu hệ thống nào.

Nhiều khái niệm được các khoa học gia các ngành sử dụng đến từ cách tiếp cận có liên quan gần gũi điều khiển học: thông tin, điều khiển, sự phản hồi, truyền thông... Các cách tiếp cận mới nêu ra ở đây có nguồn gốc từ những ý tưởng được đề xướng của các nhà điều khiển học: hệ thích nghi phức tạp, người máy tự trị, cuộc sống nhân tạo, mạng thần kinh, giao tiếp máy-người, lý thuyết tự tổ chức... Hầu hết khái niệm và vấn đề cơ bản đã được phát biểu các nhà Điều khiển học lớn như Ashby, Von Foerster, Bateson, McCulloch... từ những năm 1940 và 1950. Những khái niệm Nền tảng của điều khiển học tỏ ra rất mạnh trong các ngành khoa học đa dạng của những kỷ luật môn: khoa học máy tính, quản lý, sinh vật học, xã hội học... Tuy thế, chính những nhà điều khiển học thời nay đã có vẻ quên mất các cốt lõi của những người tiên phong.

Tư duy hệ thống là một phương pháp nhận thức rất hiệu quả và hữu ích, hình thành nên lăng kính nhận thức luận đặc biệt, là “thước đo” đặc biệt của chúng ta với “hiện thực”, dù cho hiện thực ấy là hệ thống tự nhiên, con người, xã hội, tư duy hay máy móc nhân tạo... Nguyên lý hệ thống được hiểu như một nguyên lý của thế giới quan về tổ chức và bản chất của các hệ vật chất. Nó cho phép chúng ta nhìn nhận mọi sự vật và hiện tượng của thế giới khách quan theo một nhãn quan thống nhất. Dù chúng ta quan sát các hệ thống đa dạng đến đâu đi nữa, thì cũng chúng đều được cấu thành từ các phần tử, đều tồn tại trong môi trường, có mục tiêu, chức năng và cơ cấu... Mọi hoạt động của các hệ thống theo quy luật của các chỉnh thể hệ thống vật chất và đều liên quan đến các quá trình thông tin.

Điều khiển học là khoa học nghiên cứu những nguyên lý trừu tượng của tổ chức trong những hệ thống phức tạp. Điều khiển học nghiên cứu bản chất sự vận động của các hệ vật chất. Nó liên quan tới chức năng của mọi hệ thống: truyền và xử lý thông tin, sự điều khiển hoạt động để định hướng về phía mục tiêu và duy trì hệ thống chống lại các rối loạn. Điều khiển học quan tâm nhiều đến các hệ thống kỹ thuật. Thực ra nền móng ban đầu của lý thuyết hệ thống do nhiều nhà khoa học ở các ngành khác nhau như toán học, sinh học, kỹ thuật... như Bertalanffy, Wiener, Ashby...

Ban đầu chỉ là các khái niệm như đã nêu, rồi tính mở của hệ thống, hành vi hướng đích và cơ chế phản hồi, tính cân bằng nội, tính tổ chức và tự tổ chức.... Sau đó đã đề xuất nhiều loại mô hình như mô hình hệ động lực, mô hình otômat, mạng nơron hình thức... để khảo sát các tính chất của hành vi hệ thống như ổn định, cân bằng, khả năng tự tái sinh, tái tổ chức... Về sau còn phát triển những lý thuyết chuyên ngành khác, ví dụ như lý thuyết về các hệ thống phức tạp mà thành tựu là các lý thuyết hỗn độn (chaos theory), lý thuyết phức tạp (complexity theory)... mà công cụ toán học và máy tính được đưa vào để mô tả hành vi hệ thống.

Thật ra, điều khiển học và lý thuyết hệ thống về thực chất cùng chung 1 vấn đề. Những bài toán điều khiển hệ thống hướng nhiều đến cơ sở thực tiễn, đa ngành đều dựa theo quan điểm cơ sở là tư duy hệ thống. Có thể thấy lý thuyết hệ thống đã tập trung nhiều vào phần cấu trúc những hệ thống và những mô hình của chúng trong khi điều khiển học thì tập trung nhiều vào khía cạnh chức năng của những hệ thống, làm sao chúng ta có thể điều khiển những hoạt động của các hệ thống, sự giao tiếp với những hệ thống khác nhau hoặc với các thành phần hệ thống sẽ thế nào.

Một khi cấu trúc và chức năng của một hệ thống không thể hiểu trong sự tách rời riêng rẽ, thì rõ ràng những lý thuyết điều khiển học và hệ thống cần phải được nhìn như 2 khía cạnh của một cách tiếp cận duy nhất. Để đơn giản hoá ngôn ngữ, chúng ta sẽ sử dụng thuật ngữ "Điều khiển học" để nói về lĩnh vực hợp nhất "Lý thuyết hệ thống và điều khiển học".

Triết học mới nhấn mạnh về sự tiến hoá và tính mở, các mức khác nhau của sự chính xác hoặc mập mờ, những tương tác động giữa sự đa dạng của các hệ thống và quan điểm.

Chúng ta có Triết học mới với nhiều hứa hẹn – không chỉ có những khái niệm và sự hiểu thấu tốt hơn, đặc biệt về cơ chế tiến hoá sản sinh nên những hệ thống phức tạp, mà còn có công cụ thực hành tốt hơn (như máy tính, Internet...) và những phương pháp để mô hình hoá các hiện tượng động và phức tạp...

Chúng ta giữ ở một mức trừu tượng hoá cao để mô tả được mọi vấn đề cụ thể. Chúng ta cần hình thành xương rỗng hoặc khung, về vô số những lý thuyết cụ thể hơn. Khung này chủ yếu về mẫu hình và gợi ý giả thuyết. Nó sẽ không mâu thuẫn với bất kỳ lý thuyết nào, nhưng lại cung cấp những nguyên tắc chỉ đạo để phát biểu các vấn đề có lẫn nhận thức và cải tiến những mẫu hiện hữu.

Đạt được điều này, khung phải hợp nhất những phương pháp để cụ thể hóa những khuyến cáo của mình, cho các ngữ cảnh vấn đề. Nghĩa là, không giống như toán học, khung tư duy phải cung cấp nhiều mức trung gian giữa những nguyên lý bất biến và trừu tượng, chính xác và những sự thi hành cụ thể, phụ thuộc ngữ cảnh.

Vì sao điều khiển học có vẻ chưa phổ biến một cách xứng đáng?

Các nhà điều khiển học cũng như những nhà khoa học chuyên ngành khác đặt ra mục tiêu nghiên cứu là xây dựng những lý thuyết chuyên ngành độc lập, giải quyết cho lĩnh vực ứng riêng biệt của mình như: tin học, tự động hoá, khai mỏ dữ liệu, quản lý, robot... Những ứng dụng hữu ích, cụ thể này chỉ thu hút sự chú ý của nhóm những người say mê công nghệ.

Ý nghĩa của ngành điều khiển học đối với triết học và các ngành khác là có nhưng chưa được thực sự đánh giá cao.

Điều khiển học đang lặp lại lịch sử?

Từ Nguyên lý chung Toán học đến Nguyên lý chung Điều khiển học.
Triết học mới với tên Nguyên lý chung Điều khiển học với mục đích chính là hợp nhất mọi tư tưởng triết học chọn điều khiển học như công cụ của sự hợp nhất khoa học.

Rõ ràng vấn đề xây dựng một lý thuyết toàn cầu, bao trùm nhiều xu hướng, nhiều lĩnh vực khoa học phức tạp lớn hơn bất kỳ mục đích cụ thể nào của mỗi lĩnh vực đơn lẻ. Có thể nói tính tổng quát của cách tiếp cận tri thức dễ làm cho người ta mắc kẹt trong sự trừu tượng hóa, xa rời thế giới thực nên khó sử dụng chúng, kiểm tra chúng trên những vấn đề cụ thể để đánh giá điểm mạnh và điểm yếu.

Điều tương tự chúng ta nêu ra ở đây đối với khoa học cũng đã từng xuất hiện cuối thế kỷ 19 trong chuyên ngành riêng là toán học.

Toán học đã đề xướng một sự đa dạng lớn những ứng dụng rất thành công : hình học, số học, đại số, lượng giác... Tuy nhiên, toàn ngành toán học chưa có khung lý thuyết chung về đối tượng chung của các lĩnh vục riêng: về mục đích, về những tiên đề, những quy tắc, ký pháp, những khái niệm, định lý của chính mình... Đa số các nhà toán học đồng ý về trực giác rằng tồn tại một "Cách tư duy toán học" chung, nhưng phải chờ đến sự phát triển của lôgic toán học về sau cùng với lý thuyết tập hợp thì điều này mới rõ ràng hơn. Ngay cả khi có lý thuyết lôgic hình thức mà toàn ngành toán học vẫn chưa có được sự nhất quán. Nó còn đầy rẫy những nghịch lý, mâu thuẫn và thiếu gắn kết các lĩnh vực riêng.

Tới khi tác phẩm "Những nguyên lý của tư duy toán học" của Whitehead và Russell ra đời thì các nhà toán học mới có một khung lý thuyết chung đầy đủ, chắc chắn và sáng sủa. Cái mới lạ trong công việc của Russell và Whitehead chỉ là họ đã áp dụng chính những phương pháp toán học cho nền tảng chung của chính bản thân toán học, công thức hóa những quy luật của tư duy điều khiển các suy luận toán học với các phương tiện là những tiên đề toán học, định lý và chứng minh. Từ đó những nguyên lý chung của toán học đã hình thành cơ sở của “toán học hiện đại".

Dựa trên giả thiết rằng có 1 lý thuyết nào đó tương tự có thể tạo ra từ điều khiển học trong việc tích hợp điều khiển học và những miền ứng dụng rộng lớn của điều khiển học bằng chính sự giúp đỡ của những phương pháp và công cụ của điều khiển học. Chúng ta cần có một khung lý thuyết chung tích hợp trọn vẹn. Triết học mới là một "thế giới quan" đầy đủ, rõ ràng phát biểu kỹ, tránh những nhập nhằng, mâu thuẫn hoặc lẫn lộn. Nó phải tích hợp tất cả các lĩnh vực khác nhau của tri thức con người, kinh nghiệm và hoạt động. Nó cần phải cung cấp câu trả lời tốt nhất tới những vấn đề cơ bản của Triết học: "Tôi là ai? Tôi đến từ đâu? Tôi sẽ đi tới đâu?" (lý thuyết của xuất hiện và tồn tại của thế giới), nhận thức luận (lý thuyết về việc Chúng ta có thể biết thế giới quanh ta ra sao), và luân lý học ( hệ thống những giá trị, mục đích và quy tắc có thể hướng dẫn chúng ta trong mọi hoạt động).

Cả toán học lẫn điều khiển học đều giống nhau ở chỗ chúng không mô tả những đối tượng cụ thể hoặc bộ phận của thế giới. Chúng mô tả những cấu trúc và quá trình trừu tượng có thể dùng để hiểu và mô hình hoá thế giới. Nói cách khác chúng gồm có những Siêu mô hình (metamodels) mà từ đó có thể sử dụng xây dựng những mô hình cụ thể hơn.

Từ đặc tính này của cả 2 lý thuyết mà toán học và điều khiển học có thể áp dụng cho chính mình: một siêu mô hình của một đối tượng như chính nó.

Những khác nhau giữa điều khiển học và toán học.
Đặc điểm của Toán học: tính đơn giản, tính đều đặn và hằng số; tính tách biệt những hệ thống khỏi mục tiêu, giá trị, ngữ cảnh thành những phần tử độc lập, giải phóng khỏi đặc tính riêng của những mô hình thực tế.

Điều khiển học, mặt khác, nhấn mạnh sự phức tạp, sự đa dạng và quá trình/sự việc mà những phần tử tồn tại thông qua những quan hệ và tương tác với những phần tử khác; và có tính chủ quan, phụ thuộc ngữ cảnh và bản chất phụ thuộc vào các giá trị riêng của những mô hình.

Điều khiển học không chối bỏ giá trị của toán học; nó bao bên ngoài bởi nó cố gắng bao quanh hiện tượng mà không phải chỉ đại diện trong khung cố định, rõ ràng, hình thức. Vậy ứng dụng của điều khiển học vào trong Triết học mới là hoàn toàn khác với Nguyên lý chung của Toán học.

6 chủ đề lớn của Triết học mới

Thế giới quan Mới trong Triết học mới sẽ trả lời những nhận thức nền tảng mà mỗi người thường phản chiếu và đặt câu hỏi suốt cả cuộc đời. Những câu trả lời tóm lược ở đây chỉ là đủ ngắn và còn liên quan đến nhiều khái niệm và vấn đề khác phức tạp hơn.

Triết học tổng hợp những thành quả của nhiều của những khoa học khác nhau. Chúng cung cấp một bức tranh tổng thể hơn là tích hợp những lĩnh vực, cái nhìn nhỏ, đơn nhất cụ thể của thực tế. Triết học cùng với tư duy hệ thống có thể cung cấp khung nhìn và nghĩ đầy đủ, rõ ràng về mọi thứ (về thế giới, xã hội trong đó có chúng ta) bằng cách trả lời những câu hỏi cơ bản, vĩnh cửu mà mỗi người phản chiếu chúng trong suốt cuộc đời, dù ở thế hệ nào.

Những câu trả lời tóm lược ở đây là phần sâu sắc nhất của kiến thức nên nhờ đó nó giúp cho chúng ta tồn tại, đối phó với sự phức tạp, thay đổi; có cái nhìn sáng sủa về tương lai và hướng dẫn ra những quyết định hình thành nên tương lai ấy. Nó luôn là phần quan trọng, cần thiết và không thể thiếu của kiến thức.

Những thành phần rời của thế giới quan được hiểu như bộ phận trong sơ đồ mô tả sự tương tác giữa hệ thống Xã hội với môi trường.

Trong điều khiển học một hệ thống tự trị hoặc nhận thức như một hệ thống điều khiển mà cố gắng đạt được những mục đích, giá trị của nó bởi việc hoạt động đúng đắn & khắc phục nhiễu loạn của môi trường. Nó cần lĩnh hội hoặc có thông tin về những kết quả của các hoạt động và tác động của những sự kiện xảy ra trên thế giới.

1 PIC về tương tác Thông tin/Vật chất Chúng ta với Thế giới
(chưa post được)

Ðặc biệt, hệ thống cần hiểu về những sự kiện đã xảy ra, ảnh hưởng hoặc là nguyên nhân gây nên những sự kiện khác (trong tương lai) như thế nào, nói cách khác nó cần có một mô hình (kiến thức) mà cho phép giải thích và dự báo được những sự kiện.

Ba vấn đề lớn đầu tiên là về cách Hiểu Thế giới & Ta:
1. Thế giới chúng ta đang sống là như thế nào?
2. Lý giải nguồn gốc của thế giới từ quá khứ đến hiện tại
3. Làm thế nào để chúng ta có 1 kiến thức về thế giới đúng đắn?

Ba vấn đề tiếp theo liên quan đến việc vận dụng kiến thức, kinh nghiệm để hiểu rõ hơn vấn đề có thể nảy sinh ở tình huống thực tế, đưa các giả định về các hành động của mình để chọn lựa quyết định đạt đến kết quả tốt nhất, chi tiết hoá mong muốn thành kế hoạch hành động cụ thể.

Ba vấn đề lớn tiếp theo là về cách Ta tác động vào Thế giới:
4. Chúng ta phán đoán, mong muốn hình ảnh Thế giới tương lai là như thế nào?
5. Những giá trị Tốt/Xấu, có nghĩa/vô nghĩa đối với con người, xã hội là gì?
6. Chúng ta nên giải quyết các vấn đề, vạch kế hoạch về các hành động của mình như thế nào?

Trả lời cho Vấn đề 1: 1. Thế giới chúng ta đang sống là như thế nào?

Nó phải giúp chúng ta hiểu được cấu trúc và chức năng của thế giới. Thế giới ở đây là tất cả mọi thứ tồn tại xung quanh chúng ta gồm vũ trụ vật lý, Trái đất, sự sống, tâm trí, xã hội và văn hóa.

Chính chúng ta cũng là bộ phận của thế giới ấy. Bởi vậy một thế giới quan phải trả lời câu hỏi cơ bản: "Chúng ta là ai?"

1. Tất cả thế giới là những cái gì?
Câu hỏi này thuộc lĩnh vực Bản thể học (Ontology). Chúng ta tin rằng nền tảng của nhiều hiện tượng, tồn tại của vũ trụ bao gồm những quá trình cơ bản hoặc hành động là vật chất, năng lượng hay thông tin.

Chúng là biểu hiện của các hệ thống vật chất khác nhau, tiến hoá không ngừng. Những tổ chức phức tạp từ nguyên tử, phân tử, không gian và thời gian, sinh vật, trí tuệ và xã hội là những dạng khác nhau xuất hiện từ quá trình tiến hóa.

2. Chúng ta là ai?
Chúng ta – CON NGƯỜI, một dạng phát triển của cơ thể sống và cũng là kết quả của quá trình tiến hoá vật chất. Chúng ta giữ những đặc điểm tiên tiến trong việc phân cấp bậc giữa các hệ thống.

Cơ thể sống là hệ thống tồn tại ở hình thái có trao đổi chất với môi trường ngoài, có sinh đẻ, lớn lên và chết.” Tóm gọn những đặc trưng của hệ thống này là:

a) là hệ thống mở có độ phức tạp tối thiểu nhất định
b) nó phải phát triển theo nghĩa là độ phức tạp tăng lên từ lúc sinh ra đến lúc trưởng thành (kể cả khả năng tạo sinh ra hệ thống con cái)
c) nó phải trải qua một quá trình “lão hoá” trong đó tính phức tạp bị phân rã dần, và khi độ phức tạp giảm quá những tối thiểu thì hệ thống tan rã hay biến thành một hệ thống hoàn toàn khác.

Chúng ta có khả năng tư duy duy nhất phân biệt với những động vật khác (tự ý thức, chế tạo công cụ, tưởng tượng, lập kế hoạch, chơi, cảm giác hài hước, cảm tính về thẩm mỹ...)

Có thể cụ thể hóa câu hỏi 1 bằng những câu hỏi khác: Tại sao thế giới theo con đường như vậy? Tất cả là từ đâu đến? Chúng ta đến từ đâu? Ðây có lẽ chúng ta giải thích làm sao và tại sao một hiện tượng của cuộc sống và tinh thần đã xuất hiện, chúng ta sẽ có thể hiểu tốt hơn những chức năng của hiện tượng đó và hiện tượng đó sẽ tiếp tục tiến triển ra sao.

Trả lời vấn đề 2: Giải thích nguyên nhân phát triển - Lý giải nguồn gốc của thế giới từ quá khứ đến hiện tại

4. Tại sao là cái này mà không là cái khác?
Bản chất của sự vận động, phát triển là hạt nhân quan trọng nhất của các học thuyết triết học. Chúng ta lý giải sự vận động theo "Nguyên lý biến đổi siêu hệ thống".

Vũ trụ xuất hiện thông qua tự tiến hóa của tổ chức, dựa vào những nguyên lý hiển nhiên của sự vận động và chọn lọc tự nhiên. Bất cứ một biến đổi nào đều do sự tự vận động bên trong hệ thống, tiến hoá dựa trên cấp tự phát của tổ chức hay điều khiển cấp cao qua những biến đổi không thấy được và chọn lọc tự nhiên. Như vậy vũ trụ phát sinh trở thành những thành phần và cấu trúc đa dạng.

Tiến hoá tạo nên sự đa dạng và làm cho hệ thống thích ứng với môi trường hơn nhờ sự phát triển hệ thống điều khiển bên trong môi trường. Ta gọi sự nâng cấp điều khiển là hạt nhân của tiến hoá và gọi là "biến đổi siêu hệ thống".

5. Tại sao thế giới lại như thế?
Trạng thái đặc biệt của vũ trụ hay thế giới ta sống là một phần trong đó là một biến cố lịch sử, sự tiến hóa thì là sự vô định, từng phần kết quả của tuân theo quy luật của sự tự tổ chức, dần tới những mức cao hơn qua cơ chế chuyển tiếp siêu hệ thống.

Một khái niệm khác quan trọng là điều khiển, trong nghĩa đặc biệt, được đánh giá như một cơ chế căn bản của tổ chức trong các hệ phức tạp. Ðiều này đưa đến khái niệm trung tâm cho nảy sinh tiến hoá trong hệ thống có tính điều khiển -> Biến đổi siêu hệ thống

Có thể ẩn dụ về Triết học duy vật - phần cứng (liên quan đến hành vi của hệ - kết quả của bị điều khiển) còn Triết học mới ở làm mềm hoá nó (vì liên quan đến bản chất điều khiển của hệ)!

Sơ đồ sự biến đổi từ hệ S --> S'' (chưa upload)

Khi 1 số hệ thống cùng loại S: S1, S2, S3... (có thể có chút thay đổi so với mẫu S) tổ hợp lại làm xuất hiện 1 cơ cấu phụ mới C - điều khiển hành vi và sự tạo thành các hệ thống con S, ta nói một siêu hệ thống S’ được hình thành và quá trình đó gọi là biến đổi siêu hệ thống.

Cấu trúc điều khiển đa cấp nảy sinh cho phép quản lý các dạng hành vi là kết quả của biến đổi siêu hệ thống.

Hệ thống gốc S là phạm vi của biến đổi siêu hệ thống và số các hệ thống tổ hợp là quy mô của biến đổi đó. Quy mô tối thiểu sẽ là 1. Khi không có phạm vi tái hình thành song mức điều khiển vẫn nảy sinh và nó vẫn là biến đổi siêu hệ thống.

Theo định nghĩa, biến đổi siêu hệ thống là hoạt động sáng tạo. Nó không được định hướng riêng rẽ bởi cấu trúc nội bộ hay lôgíc hệ thống mà từ nguyên nhân bên ngoài.

Một số Ví dụ Biến đổi siêu hệ thống:

1- Ví dụ kinh điển là sự nảy sinh tổ chức đa bào. Hệ thống S là tế bào sống tự tồn tại. Tái sản sinh tế bào và tổ hợp trong siêu hệ thống tạo ra tổ chức loại mới S'' chứa hàng triệu tế bào. Ban đầu cơ chế điều khiển chỉ giữ các tế bào với nhau. Nó xảy ra theo quy luật tự nhiên, không có bất kỳ cấu trúc con riêng lẻ nào. Trong quá trình biến đổi siêu hệ thống về sau, sự liệt kê tế bào xảy ra và tạo ra cấu trúc đa cấp, đa chức năng, ở đó tế bào hợp lại trong các mảnh, mảnh hợp lại thành tổ chức, tổ chức hợp thành cơ cấu, tất cả được điều khiển nhờ hệ thần kinh và sinh lý (biến đổi siêu hệ thống trong sinh học)

2- Thông tin xử lý từ các cá nhân cũng là biến đổi siêu hệ thống. Phạm vi S của biến đổi là toàn bộ hệ thống đang xét. Ðiều này không luôn như vậy. Biến đổi siêu hệ thống có thể xảy ra ngoài phạm vi cấu trúc con của hệ thống đang xét. Xã hội người là một biến đổi siêu hệ thống có tác động đến phân cấp điều khiển, song các đơn vị tổ hợp là các động viên của từng cá nhân. Một ví dụ quan trọng hơn là biến đổi siêu hệ thống trong não có tác động đến tồn tại của người.

3- Lịch sử công nghệ máy tính xuất hiện ít nhất 2 cấp điều khiển mới. Ý tưởng ban đầu của Von Neumann: giữ và xử lý chương trình như dữ liệu. Trong máy tính cơ khí, mức đỉnh trong mô tả là vận hành 4 phép tính số học. Máy tính Von Neumann cũng có cấp này, song còn có 1 cấp cao hơn: chương trình điều khiển hoạt động phần cứng.

Một biến đổi siêu hệ thống tiếp theo trong máy tính là xuất hiện ngôn ngữ lập trình – ngôn ngữ bậc cao không phụ thuộc ngôn ngữ máy. Trên cấp điều khiển chương trình máy tính là chương trình dịch đọc chương trình bậc cao và dịch các chương trình thành mã máy tính. (Tất nhiên khi nói về các thiết bị như máy tính, phân cấp điều khiển luôn có đỉnh là người dùng nên chúng tôi không đề cập tới.)

- Sự Tiến hoá
Sự kiện quan trọng nhất của tiến hoá là Biến đổi siêu hệ thống. Các hệ thống tổ chức cao, gồm cả sinh vật sống là các phân cấp điều khiển đa mức nhờ kết quả của biến đổi siêu hệ thống ở nhiều mức độ. Các sự kiện tiến hoá chính là biến đổi siêu hệ thống xảy ra trong cấu trúc cơ sở của quá trình thử - sai của chọn lọc tự nhiên.

Ví dụ: tự nhân đôi của các đơn phân tử hình thành tổ chức đa tế bào, sự hình thành nên hệ thần kinh, sự hình thành xã hội loài người.

Trong hệ thống điều khiển đa cấp, mỗi mức liên hệ với 1 hành động đặc trưng cho lớp đó. Mỗi biến đổi siêu hệ thống tạo nên loại hoạt động mới. Nếu A là hoạt động mức đỉnh trong 1 số hệ thống thì sau biến đổi siêu hệ thống 1 hoạt động mới A’ sản sinh ứng với mức điều khiển mới. Nó được mô tả như là sự điều khiển hệ thống A ở mức cao nhất:

điều khiển của hoạt động A = A''
Ðây là mô tả chức năng của biến đổi siêu hệ thống, cho phép ta xác định biến đổi siêu hệ thống trong cả trường hợp không rõ cấu trúc chính xác của hệ thống có liên quan.
Các bước lớn trong tiến hoá sinh học và văn hóa chính là các biến đổi siêu hệ thống quy mô lớn. Khái niệm biến đổi siêu hệ thống cho phép chúng ta giới thiệu 1 loại đối tượng của tiến hóa và phân biệt tiến hóa theo hướng tích cực, tiến trình và tiến hoá theo hướng tiêu cực, thụt lùi. Ví dụ chuỗi các biến đổi siêu hệ thống bắt đầu bằng sự xuất hiện của tổ chức thần kinh dẫn đến xuất hiện tư duy con người và xã hội loài người:

- điều khiển hoạt động định vị = di chuyển
- điều khiển hoạt động di chuyển = phản ánh đơn
- điều khiển hoạt động phản ánh đơn = phản ánh phức
- điều khiển hoạt động phản ánh phức = liên hệ (phản xạ có điều kiện)
- điều khiển hoạt động liên hệ = tư duy con người
- điều khiển hoạt động tư duy con người = văn hóa

6. Tất cả xuất hiện từ đâu?
Chúng ta có thể xây dựng lại những giai đoạn kế tiếp nhau của sự tiến hóa vũ trụ từ vụ nổ BigBang, những hạt cơ bản, nguyên tử, phân tử, những tế bào sống, tổ chức sinh học, người, vũ trụ...

Như vậy lịch sử tiến hóa được nhận biết như một sự nối tiếp những chuyển tiếp siêu hệ thống, và trong trật tự đó những hiện tượng khác nhau chúng ta nhìn thấy đã xuất hiện.

7. Chúng ta từ đâu đến? Chúng ta là ai?
Con người tiến hóa từ động vật và có khả năng học liên tưởng từ môi trường, đồng thời có khả năng thu nhận suy nghĩ từ việc tự điều khiển những liên tưởng ấy. Tư duy của con người bén rễ trong sự xuất hiện ngôn ngữ có tính chất trừu tượng.

- Trí tuệ con người trong phân biệt với trí tuệ phi con người ở động vật, nảy sinh từ biến đổi siêu hệ thống là khả năng tồn tại hệ thống người để điều khiển liên kết (liên tưởng) của những thể hiện trong trí óc (metal representation). Trí tuệ con người được hiểu bao gồm mọi khía cạnh tưởng tượng, ngôn ngữ, tự nhận thức, đặt mục tiêu, hài hước, nghệ thuật và khoa học.

- Sự hợp nhất xã hội là sự biến đổi siêu hệ thống liên tục: sự tổ hợp con người thành xã hội. Xã hội con người khác với xã hội loài vật do khả năng sáng tạo và sử dụng ngôn ngữ. Ngôn ngữ đóng 2 vai trò là truyền thông giữa các cá nhân và mô hình hóa thực tại. 2 vai trò ở cấp độ hợp nhất xã hội này tương tự hệ thần kinh ở mức hợp nhất các tế bào.

- Sử dụng các sản phẩm của ngôn ngữ, con người tạo nên các mô hình dạng biểu tượng của thực tại (ví dụ như các lý thuyết khoa học) như chưa bao giờ tồn tại trong các mô hình thần kinh ở tự nhiên. Ngôn ngữ chính là mở rộng của não người. Hơn thế, nó là mở rộng chung đồng nhất cho mọi bộ não của các thành viên trong xã hội. Nó là mô hình chọn lọc của thực tại mà mọi thành viên xã hội lao động để cải tiến và là mô hình được duy trì, bảo tồn từ các thế hệ trước.

- Kỷ nguyên của Lý tính: Sự nảy sinh xã hội đánh dấu sự xuất hiện cơ chế mới của Vũ trụ: trước đó là sự chọn lọc tự nhiên và giờ đây là nỗ lực nhận thức của con người. Biến đổi và chọn lọc cần cho sự gia tăng tổ chức phức hợp các vấn đề trong não người. Ðó là chuyển biến lớn nhất trong lịch sử vũ trụ: kỷ nguyên lý tính, lý giải bắt đầu.

Mỗi cá nhân là một điểm tập trung sự sáng tạo của Vũ trụ. Với cơ cấu mới của tiến hoá tốc độ của nó sẽ tăng lên gấp nhiều lần.

8. Chúa là gì?

Chúng ta hiểu Chúa là Siêu linh trong lĩnh vực thần học. Chúa được tôn giáo coi là cấp điều khiển cao nhất trong Vũ trụ. Chúa trong vũ trụ tương tự như những mong muốn trong con người. Các quy luật tự nhiên là thể hiện của lòng mong muốn ở Chúa. Các tuyên bố khác là tiến hoá của vũ trụ.

Một khi cơ chế về tiến hóa giải thích sự phát triển và nguồn gốc của vũ trụ, có chúng ta trong đó thỏa mãn hiểu biết của chúng ta thì ta không còn có nhu cầu ước định là Chúc ngự trị trong cá nhân như một thực thể có ý thức bên ngoài Vũ trụ tạo ra Vũ trụ.

Tuy nhiên, nhiều người vẫn thường gán vụ nổ vũ trụ Big Bag là hoạt động có thể liên quan gần với "Chúa trời" nào đó nhất. Tương tự vậy, người ta có thể coi toàn thể vũ trụ hoặc bản thân sự tiến hóa là gì đó giống Chúa trời.

Trả lời vấn đề 3 - Chúng ta phán đoán, mong muốn hình ảnh Thế giới tương lai là như thế nào? Suy nghĩ về Tương lai

Phép ngoại suy sự tiến hóa quá khứ vào tương lai là 1 thành phần của thế giới quan là Tương lai học. Nó cần trả lời câu hỏi "Chúng ta sẽ đi tới đâu ?". Có thể cung cấp danh sách những khả năng ít nhiều có thể của tiến triển tương lai. Chúng ta đương đầu với sự lựa chọn những cách tối ưu khác nhau: ta nên tiến lên theo hướng nào và những hướng nào chúng ta nên tránh.

9. Chúng ta sẽ đi tới đâu?

Lý thuyết chuyển tiếp siêu hệ thống giúp chúng ta suy đoán tương lai từ hiện tại. Sự phát triển gần đây đã chỉ chúng ta tới những chuyển tiếp siêu hệ thống mới, đưa chúng ta tới những phức tạp cao hơn hay sự tự ý thức vượt trên những suy nghĩ cá nhân.

Trong tương lai, chúng ta dự đoán rằng hợp nhất xã hội sẽ tiếp tục theo 2 hướng: chiều rộng và chiều sâu.

• Về chiều rộng, sự lớn mạnh của nền văn hóa hiện tại sẽ dẫn đến xuất hiện mô hình nhà nước thế giới và đồng nhất sinh thái của sinh quyển dưới sự điều khiển của con người. Luân lý thế giới quan mới đòi hỏi mỗi chúng ta hành động để bảo tồn sinh vật/hệ sinh thái và mở rộng tiềm năng cho hợp nhất và tiến hoá liên tục.

• Về chiều sâu, nói một cách ẩn dụ chúng ta nhìn thấy trước sự hợp nhất vật lý của những cá nhân trở thành siêu nhân toàn cầu (Super-beings = Superorgan + Superbrain) nhờ khả năng truyền thông trực tiếp giữa các hệ thần kinh của họ. Ðiều khiển học là cách làm cho một người có thể đạt tới trường sinh.

Cảnh quan xã hội tương lai
Cảnh quan tổ chức của xã hội được đổi mới bởi việc hợp nhất những khái niệm điều khiển học, lý thuyết tiến hóa và hệ thống thích nghi phức tạp. Xã hội Toàn cầu có thể được nhìn như một mạng tự sản sinh các thành phần, và như 1 Siêu hệ sống. Lý thuyết những hệ thống sống của Miller gợi ý một danh sách những thành phần chức năng cho sự trao đổi chất của xã hội và hệ thống thần kinh.

Chức năng Động vật
- Cảm nhận thực tế môi trường: Các giác quan
- Giải mã: Nhận thức, tri giác
- Kênh và mạng lưới: Não, hệ thần kinh, nơron
- Liên kết, liên hệ: Dây thần kinh, sự học
- Bộ nhớ: Nơron nhớ
- Ra quyết định: Chức năng cấp cao của não
- Phản ứng lại: Hệ vận động

Chức năng Xã hội
- Cảm nhận thực tế môi trường: Phóng viên, nhà nghiên cứu...
- Giải mã: Chuyên gia, nhà chính trị, dư luận...
- Kênh và mạng lưới: Môi trường truyền thông
- Liên kết, liên hệ: Nghiên cứu khoa học, học tập xã hội
- Bộ nhớ: Thư viện, trường học...
- Ra quyết định: Chính phủ, Thị trường, Quốc hội...
- Phản ứng lại: Cơ quan hành pháp, thực thi

Lý thuyết điều khiển gợi ý mô hình cho 1 hệ thống điều khiển phân tán thực hiện thông qua cơ chế thị trường. Một sự phân tích sự tiến hóa của những hệ thống phức tạp, được nối mạng trỏ chỉ ra những khuynh hướng chung hiệu quả ngày càng tăng, sự phân biệt và hợp nhất. Trong xã hội những khuynh hướng này được thực thi như năng suất ngày càng tăng, giảm chi phí, tăng thêm bộ phận lao động và thuê nước ngoài, ngày càng tăng tính hợp tác, hợp nhất đa quốc gia và cơ quan tổ chức toàn cầu.

Điều này được hỗ trợ bởi sự tự trị nhiệm vụ ngày càng tăng của những cá nhân và tổ chức và sự suy tàn của những phân cấp. Tính phức tạp ngày càng tăng của những tương tác và bất ổn định của những quá trình nhất định gây ra lực cản ma sát mà cần có năng lực xử lý thông tin và điều khiển mạnh, như hệ thống thần kinh của xã hội.

Điều này được thực thi nhờ hình thành 1 mạng máy tính toàn cầu thông minh, có khả năng tiếp nhận, phiên dịch, học, nghĩ, ra quyết định và hành động: “ Não toàn cầu ”. Các cá nhân đang gắn chặt hơn bao giờ, tích hợp vào trong trí tuệ tập thể này. Mặc dầu hình ảnh này có thể làm tăng lo lắng về một hệ thống chuyên chế hạn chế những sáng kiến riêng lẻ, superorgan chỉ ra hướng ngược lại, về phía ngày một tăng tính tự do và tính đa dạng. Mô hình gợi ý vài dự đoán về tương lai đặc biệt cho những thập niên tới, như sự hiện ra 1 mạng tự động hóa phân tán và thống nhất đánh giá các giá trị và tiêu chuẩn.

10. Cái gì là mục đích của tất cả?
Sự tiến hóa thì không có mục đích, trong cảm giác là có mục đích cố định với những mở rộng. Tuy không thể đoán trước phần lớn sự tiến hóa nhưng nó cũng không phải là ngẫu nhiên. Sự chọn lọc cho thấy mục đích ẩn lớn nhất là sinh sống/tồn tại và thích nghi. Ðiều này cũng ngụ ý thực tiễn sẽ có đặc điểm phức tạp, thích nghi và trí tuệ ngày càng tăng.

11. Tại sao chúng ta không thể sống được mãi mãi? Liệu có còn cách nào không?

Bất diệt, vĩnh hằng, trường tồn là giá trị tối cao của con người và ngược lại.

Sinh vật sống biểu thị hành vi của mình là kết quả của mục tiêu. Mục tiêu được tổ chức theo phân cấp: hệ thống để đạt được mục tiêu cấp cao thì cần đạt được những mục tiêu cấp thấp. Phân cấp này có đỉnh: các mục tiêu tối cao của đời sống sinh vật. Ở động vật đó là: sự sống, bản năng gốc của sự tồn tại và sinh sản. Ở người mục tiêu cao hơn sự tồn tại sinh học.

Mục tiêu tối cao của đời sống con người được mỗi cá nhân đặt ra và trong sự lựa chọn tự do. Ðiều này sinh ra sự đa dạng của luận lý và tôn giáo. Tuy nhiên mẫu số chung là sự vĩnh hằng. Ðộng vật không nhận thức được cái chết của nó còn con người thì không. Ham muốn đến vĩnh hằng là sự mở rộng bản năng ham muốn sống ở động vật.

• Chúng ta gặp khái niệm vĩnh hằng trong hầu hết các tôn giáo truyền thống: đó là sự vĩnh hằng của linh hồn, sự sống sau khi chết. Nó được dùng như chất kích thích để chấp nhận lời giảng đạo, cuối cùng dẫn tới hứa hẹn sự vĩnh hằng. Dưới phân tích khoa học, nó tàn dư của các hệ tôn giáo cũ, lạc hậu song nó chưa hoàn toàn mất đi ảnh hưởng của nó.

• Sự tiến hóa hiện nay sẽ đưa chúng ta đến ngày duy trì cuộc sống ngày một cao tuổi và xác suất thành công nhân bản sẽ giúp con người sống lâu hơn. Lão hóa là hình thức đa dạng của quá trình suy thoái. Bởi vậy không thể chắc rằng chúng ta sẽ trở thành sinh vật bất tử trong tương lai gần mặc dù cuộc sống luôn được kéo dài hơn. Tuy nhiên chúng ta có thể tin vào sự bất tử của điều khiển học: sự tồn tại tổ chức tinh thần hơn là phần cơ thể vật chất.

• Ðiều khiển học bất diệt: Những thành công của khoa học nâng cao dần sự vĩnh hằng điều khiển học. Ý tưởng ở đây là con người cũng là một dạng tổ chức của vật chất. Ðó là một tổ chức hết sức phức tạp, bao gồm sự phân cấp nhiều mức điều khiển.

Tâm hồn, tinh thần hay nhận thức của chúng ta liên hệ như mức cao nhất của phân cấp điều khiển này. Tổ chức đó làm thay đổi một phần hay toàn bộ phần vật chất mà nó xây dựng từ đó. Thật xấu hổ khi ta gặp một điều hàng trăm lần mà nó không thể chuyển thành khái niệm và trực giác; cũng thật xấu hổ khi ta quên mất một điều nào mà ta biết cách lưu một lượng thông tin lớn và tìm ra ngay trong vài giây.

• Tiến hoá và trường tồn: Tổ hợp điều khiển của con người phải bảo tồn cái cốt lõi sinh vật của cá nhân người. Ðó là động lực của tiến hoá. Và nó phải là vĩnh hằng do với mục đích tiến hoá chết người không có ý nghĩa gì. Trong chọn lọc tự nhiên, nguồn biến đổi là sự đột biến trong gen, tự nhiên được tạo ra nhờ thử nghiệm trên gen và tạo ra những con người từ gen qua nhân bản. Do đó, tự nhiên phải hủy những sinh vật cũ để có đủ không gian cho những sinh vật mới. Sự ra đi của tổ chức đơn bào là một sự cần thiết cho tiến hoá. Ở giai đoạn hiện nay - tiến hoá văn hóa, bộ não con người là nguồn sáng tạo, không phải là đối tượng của thử nghiệm. Sự mất mát sẽ là không đánh giá được và vô lý đối với Tiến hoá. Sự vĩnh hằng của con người nằm trong lịch trình của Tiến hoá vũ trụ.

• Tích hợp và tự do: Chúng ta đang sống ở thời đại khi ta có thể thấy rõ sự đối lập căn bản của cách mạng cấu trúc của con người: đó là đối lập giữa tổ hợp nhân bản và tự do nhân bản. Tổ hợp là sự cần thiết của cách mạng. Nếu con người ta tự đặt ra mục đích không tương thích với tổ hợp, kết quả là cái chết của tiến hóa. Sự phát triển sáng tạo xa hơn không thể xảy ra và chúng ta không thể sống sót. Trong vũ trụ không có gì đứng yên: mọi thứ không phát triển đều bị tiêu diệt.
Bên cạnh đó, tự do rất quý giá đối với con người, nó cần cho sự sống. Tự do sáng tạo cá nhân là cơ cấu căn bản cho tiến hóa trong kỷ nguyên Lý trí. Nếu nó bị sự tổ hợp chèn ép chúng ta sẽ đi vào điểm chốt có tính cách mạng.

Ðiều này có thực nhưng không giải quyết được. Sau cùng, đối lập tương tự sẽ được giải quyết ở các mức khác của tổ chức trong quá trình tiến hóa. Khi các tế bào hợp lại trong tổ chức đa bào, chúng tiếp tục thể hiện các chức năng sinh vật của chúng - trao đổi chất và phân chia. Chất lượng mới, cuộc sống của tổ chức, không xuất hiện bất chấp các chức năng sinh học của các đơn bào từ chúng và thông qua chúng. Hoạt động sáng tạo tự do là một chức năng sinh học của con người. Trong con người siêu nhân tổ hợp, nó phải được bảo tồn và không thể bị can thiệp và chất lượng mới phải được xuất hiện từ nó và do nó. Như vậy, thử thách căn bản nhân loại đang đối đầu là đạt được sự tổng hợp hữu cơ giữa tổ hợp và tự do.

Trả lời câu hỏi 4 - Những giá trị Tốt/Xấu, có nghĩa/vô nghĩa đối với con người, xã hội là gì? (Giá trị đối với con người và Xã hội)

Ðây là vấn đề cơ bản của giá trị : "Thế nào là tốt/ xấu và thiện/ác?". Lý thuyết về giá trị. Nó là Đạo đức học, hệ thống quy tắc dẫn cách chúng ta cư xử: những gì nên theo và không nên theo. Chúng cũng chỉ cho ta cảm nhận mục đích, phương hướng hoặc tập hợp những mục đích để hướng dẫn hoạt động cho chúng ta. Cùng với câu hỏi “Tại sao?”, trả lời cho câu hỏi " Ðể làm gì” sẽ giúp chúng ta hiểu được ý nghĩa thực tế của cuộc sống .

12. Tốt-Xấu là gì?
Cơ chế tiến hóa của sự chọn lọc tự nhiên có ẩn một sự phân biệt giữa tốt/phù hợp (những thứ tồn tại lâu) và xấu/không hợp (những thứ về sau sẽ bị loại trừ sớm). Bởi vậy chúng ta gán tốt hay cao hơn để đánh giá những gì cộng tác cho sự tồn tại và tiếp diễn của quá trình tiến hóa và xấu cho bất cứ gì phá hủy, giết hay cản trở sự tiến triển của những hệ thống thích hợp.

13. Hạnh phúc là gì?
Con người trở nên hạnh phúc khi chúng "điều khiển được" nghĩa là hoàn toàn cảm thấy thỏa mãn, hài lòng về những nhu cầu và đạt được những mục đích.

Hạnh phúc chung với đa số trong xã hội nghĩa là chung cấp đầy đủ hạnh phúc, sự chăm sóc sức khỏe, giáo dục, tự do và bình đẳng cá nhân.

Những người hạnh phúc hướng đến sự tự tin, kinh nghiệm phong phú và quan hệ người-người tốt đẹp. Thúc đẩy những giá trị cá nhân và xã hội có thể sẽ giúp chúng ta tăng thêm chất lượng của cuộc sống.

13. Vì sao chúng ta không thể sống mãi mãi?
Sự Tiến hóa đã dẫn đến chúng ta tới tuổi già và xác suất đến cái chết cao hơn là tái sinh để sống tiếp. Sự lão hoá chính là kết quả của sự đang dạng hoá quá trình phân huỷ. Bởi vậy, không thể chắc rằng chúng ta sẽ đạt được bất tử sinh vật trong tương lai gần.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể nhắm vào tính bất tử điều khiển học: sự tồn tại của tổ chức tinh thần của chúng ta, hơn là cơ thể vật chất của chúng ta.

14. Ý nghĩa của cuộc đời là gì?
Câu hỏi này như là tổng kết của những câu hỏi trước đó. Nó được hiểu như: "Cái gì là giá trị, mục tiêu tối cao nào tôi cần phải đạt được?". Chúng ta nhấn mạnh mỗi người phải tự đặt ra những mục tiêu cho mình. Những mục tiêu tối cao chúng ta chọn dẫn xuất hợp lý từ thế giới quan điều khiển học: để đóng góp xây dựng cho sự tiến hóa của loài người, để cực đại tính tồn tại bất tử. Thực chất ý nghĩa cuộc sống sẽ tăng thêm sự tích hợp tiến hóa.

Căn cứ vào đặt vấn đề về sự vĩnh hằng vật chất và sự vĩnh hằng về điều khiển của mỗi người chúng ta có thể xác định một định hướng sống gói gọn trong câu nói nổi tiếng sau: Nếu bạn không muốn người đời lãng quên bạn ngay sau khi bạn chết và trở về cát bụi, thì hoặc là hãy viết những gì đáng để người đời đọc hay hãy làm những gì đáng để người đời viết đến ! (Benjamin Franklin)

Trả lời câu hỏi 5: Chúng ta nên giải quyết các vấn đề, vạch kế hoạch cho hành động của mình như thế nào? - Cách chúng ta hành động

Ở vấn đề 4 chúng ta chỉ biết những giá trị gì cần hướng tới để phấn đấu, chứ không cho biết làm thế nào để có. Vấn đề tiếp theo sẽ trả lời câu hỏi "Nên hành động như thế nào?" bằng lý thuyết về hành động). Nó giúp chúng ta giải quyết những vấn đề thực tiễn và lên kế hoạch cho hành động.

15. Bản chất của tự do, mong muốn là gì? Có thể “tự do mong muốn” được không?
Tự do là thuộc tính căn bản của sự vật. Các quy luật tự nhiên hoạt động như các ràng buộc với tự do. Những sự kiện trong tương lai không phải là tất định (được xác định trước). Tiến hóa luôn là một sự lựa chọn - từ đa dạng những khả năng, một vài được giữ lại bởi chọn lọc.

Khái niệm tự do ẩn ý sự tồn tại một hay nhiều tác nhân ẩn trong chọn một cách tự do một hay nhiều hành động có thể. Tác nhân ấy là sự mong muốn. Ước mong áp đặt điều khiển lên hệ thống làm cho độ tự do của hệ thống đó bị ràng buộc bởi chọn lựa hành động mong muốn.

Mức độ điều khiển sự lựa chọn bởi khả năng của nó cho con người tư duy không phải là tự do chọn giữa những khả năng đã cho mà có khả năng cảm nhận những khả năng mới và thăm dò những hậu quả của nó.

16. Chúng ta có thể hành động như thế nào?
Hoạt động có hiệu quả dựa vào ý thức sáng sủa về mục đích và giá trị cùng mô hình môi trường tốt mà trong đó bạn thử đạt đến những mục đích. Nhờ áp dụng những phương pháp giải quyết vấn đề, bạn có thể thăm dò những tình trạng có thể trong mẫu bạn tìm thấy cách hiệu quả nhất đi từ tình trạng hiện tại tới mục đích.
Bạn có thể thử bằng hoạt động thực tiễn những bản kế hoạch đã lập, có tính đến sự phản hồi để sửa lại cách làm.

Trả lời vấn đề 6: Làm thế nào để chúng ta có 1 kiến thức về thế giới đúng đắn? - Cách xây dựng tri thức đúng đắn (Nhận thức luận)

Những kế hoạch được vạch ra phải dựa trên kiến thức và thông tin, những lý thuyết và mô hình mô tả hiện tượng ta gặp. Bởi vậy, chúng ta cần hiểu làm sao chúng ta có thể xây dựng những mô hình đáng tin cậy. Ðây là thành phần của sự thu nhận kiến thức. Nó tương đương cái trong triết học được gọi là Nhận thức luận hay lý thuyết về Kiến thức. Nó cần phải trả lời câu hỏi truyền thống của triết học "Thế nào là đúng và thế nào là sai?"

17. Kiến thức là gì?
Câu trả lời thuộc về lĩnh vực nhận thức luận. Kiến thức tồn tại trong một hệ thống điều khiển là mô hình dự đoán về thế giới thực tại giúp hệ thống này dự đoán được quá trình từ quá khứ tới tương lai của môi trường, giúp cho hệ thống điều khiển ra quyết định cho các hoạt động Như vậy nó điều khiển hệ thống bên trong môi trường hoạt động. Mô hình đó do cá nhân xây dựng, nó không phải là 1 phản xạ khách quan từ bên ngoài.

Khái niệm ý nghĩa (meaning) và chân lý (truth) phải được định nghĩa từ phối cảnh này. Kiến thức là khách quan và chủ quan do nó là kết quả của tương tác giữa chủ thể với môi trường. Kiến thức chỉ tồn tại như một phần của chủ thể.

Ta có thể nghiên cứu quan hệ giữa kiến thức và thực tại (trước hết là kiến thức đúng hay sai). Sau đó là chủ thể kiến thức, hệ thống điều khiển có kiến thức lại là đối tượng kiến thức của một đối tượng khác. Kiến thức dù ở dạng nào (giả thiết, dự đoán, quy luật) đều là vô nghĩa về lôgíc nếu không kể đến chủ thể có nó.

18. Chân lý là gì?
Không có một chân lý tuyệt đối. Lý thuyết là những dự đoán có trọng lượng sản sinh qua quan sát. Tuy nhiên lý thuyết khác nhau từ cùng một quan sát có thể sinh ra những dự đoán khác nhau, trong số đó một số dự đoán thì đúng còn những dự đoán khác thì sai. Kiến thức chân lý là cái tốt sống sót trong sự chọn lọc tự nhiên của những dự đoán ấy.

Xã hội tổ chức hoạt động thu thập kiến thức về các hệ thống ở những cấp độ điều khiển khác nhau thành các ngành khoa học. Ngày nay, 1 xu hướng mới trong khoa học là tích hợp nghiên cứu mối liên hệ, tương tác của cùng lúc nhiều hệ thống điều khiển với nhau.

19. Ý thức của con người là gì?
Không phải là một thứ chất lỏng nào đó bí ẩn. Bản chất ý thức là sự cảm nhận môi trường để đạt đến những mục đích của hệ thống. Những đại diện phức tạp hơn là tích hợp những cảm nhận khác nhau từ các tình huống, sự từng trải /kinh nghiệm và sự phát triển chức năng tinh thần của hệ thống. Chỉ có con người mới ý thức được những gì mình từng trải và có khả năng điều khiển nó.
Ý thức như vậy là quan hệ chủ quan giữa đại diện chủ thể và sự phù hợp giữa trạng thái bên trong và bên ngoài của tình huống.

Như vậy, tôi đã trình bày xong Phần II về những quan điểm chính về TRIÉT HỌC MỚI.

3 vấn đề lớn đầu tiên là về cách Hiểu Thế giới và 3 vấn đề lớn tiếp theo là về cách Tác động vào Thế giới.

Ðiểm kết thúc là chúng ta đã có thể từ đó trả lời cho bất kỳ câu hỏi nào khác.

Thế giới quan không thể xây dựng ngay một lúc từ ban đầu. Chúng ta cần bắt đầu xây dựng nó những khối hợp nhất. Những khối hợp nhất có thể tìm thấy những lý thuyết hiện hữu, những mô hình, khái niệm, nguyên tắc chỉ đạo và những giá trị, trải qua những nguyên lý và những hệ tư tưởng khác nhau.

Việc phân chia thế giới quan hợp lý ngay từ điểm khởi đầu - bằng Triết học dựa trên điều khiển học sẽ giúp chúng ta nhìn & xây dựng thế giới quan của mình 1 cách sáng tỏ

PHẦN III. ĐẶC TRƯNG CỦA TRIẾT HỌC MỚI

Mỗi môn khoa học đều nhìn thế giới từ góc nhìn của riêng mình. Điều khiển học là ngành khoa học với một nghĩa rộng lớn do Norbert Wiener đề xướng - chọn đối tượng nghiên cứu cho mình là những quá trình điều khiển, truyền thông và tổ chức. Nó bổ sung cách nhìn thế giới cho các nhà vật lý - làm "mềm" cách nhìn của họ.

Các nhà vật lý thường chú ý nhiều đến những phần hữu hình - phần cứng của thế giới, trong khi những nhà điều khiển học lại quan tâm nhiều đến những phần vô hình - phần mềm.

Với những ý tưởng điều khiển học của những thập kỷ cuối kỷ nguyên 20, quan điểm điều khiển học đã đổi mới cơ bản cách nhìn triết học về thế giới của chúng ta. Đó là những vấn đề cơ bản nhất của triết học sau:

1) Kiến thức là gì?

2) Bản chất của thế giới là gì? Bản chất của ngôn ngữ là gì?

3) Thế nào là thiện/ác và giá trị sâu sắc nhất của con người là gì?

Về nhận thức luận

Kiến thức là gì?

Trong điều khiển học chúng ta coi một hệ thống là có kiến thức khi hệ thống ấy chứa mô hình của 1 phần thực tế như là phần hệ thống lĩnh hội được thông qua những quá trình diễn ra trong môi trường.

Một mô hình tất yếu sẽ đơn giản hơn môi trường nó đại diện, cho phép nhanh chóng đoán trước được những quá trình của môi trường. Do đó, sự tiên liệu những tương tác giữa hệ thống với môi trường chứa nó, với những hiệu ứng ngược từ đó cho phép hệ thống khắc phục được các hỗn loạn trước khi nó có khả năng gây hư hại hệ thống. Chức năng của mô hình như máy phát đệ quy các dự đoán về thế giới và chính bản thân.

Mô hình giống như khái niệm đồng dạng trong toán học:
W_1 - trạng thái của thế giới phản chiếu trong cơ quan cảm giác nghĩa sơ cấp của hệ thống
L_1 - trạng thái tương ứng của mô hình
Thủ tục M ánh xạ nào đó khi từ W_1 sinh ra L_1: M (W_1) = L_1
Giả thiết sau thời lượng là t thì W_1 ---> W_2. Trong mô hình, bắt trước sự thay đổi sau thời gian t này của thế giới ta gọi một thủ tục của mô hình là T: T(L_1) = M(W_2)

Nhờ việc áp dụng thủ tục ánh xạ T đối với L_1 mà hệ thống có thể dự đoán ở một phạm vi nào đó đối với sự phát triển các sự kiện tương lai của thế giới.

Thí dụ: Con chó đoán được đường bay của viên kẹo; nhà thiên văn học tính toán vị trí của các hành tinh trên bầu trời.

Ta có thể khái quát hoá khái niệm mô hình như là bất kỳ điều gì giúp cho sản sinh ra dự báo. Dự báo hay dự đoán là 1 phát biểu hữu hạn, đi đến một điều nhất định, chỉ rõ trước. Dự đoán cung cấp ở trên có thể viết lại là: T(M(W_1)) = M(W_2)
Quá trình này dừng lại khi đạt tới trạng thái cuối cùng.

Tuy nhiên định nghĩa vừa nêu chưa đủ bao trùm toàn bộ khái niệm kiến thức. Những mệnh đề tri thức của chúng ta không sản sinh ra những dự đoán có thể kiểm chứng thực tế một cách tất yếu, nhưng có thể góp phần sản sinh ra những dự báo (thậm chí tiềm năng đa cấp). Ví dụ X+Y=Y+X không thể ngay lập tức sinh ra trừ những biểu thức cụ thể 4+7=7+4. Các đối tượng trong hoán vị để xác minh chính xác hơn phải là 4 quả táo với 7 quả táo bằng 7 quả táo với 4 quả táo.

Như vậy, không nhất thiết một phần của kiến thức sinh ra một dự đoán thực tế, mà nó chỉ cần đủ là sản sinh ra những mảnh kiến thức khác, từ đó lại sinh ra 1 mảnh kiến thức nữa... cho đến khi mảnh cuối cùng có hiệu quả sản sinh ra 1 dự đoán thực tế.

Từ đó ta đi tới định nghĩa ý nghĩa và chân lý. Khi chúng ta nói hoặc viết gì đó ta gọi là sự biểu diễn tri thức của chúng ta. Vậy để 1 mệnh đề có ý nghĩa nó cần phải tuân thủ yêu cầu như 1 mảnh tri thức nghĩa là chúng ta phải có cách nào đó từ nó sinh ra 1 dự đoán hoặc sản sinh ra công cụ để sinh ra những dự đoán hay sinh ra công cụ để sinh ra công cụ mà từ đó tạo nên dự đoán...

Nếu chúng ta mô tả đặc điểm đường dẫn trong giới hạn hoàn toàn xác định thì sự phát biểu dự đoán đó được coi là chính xác. Nếu đường dẫn không xác định thì ý nghĩa sẽ mập mờ hoặc không tìm được đường dẫn nào từ 1 phát biểu đi đến dự đoán thì phát biểu đó sẽ là vô nghĩa.

Một mảnh kiến thức là đúng nếu dự đoán đó được tạo bởi người dùng kiến thức dựa trên những kiến thức sẽ trở thành sự thật.

Hệ thống điều khiển học đặt ra mục tiêu sản sinh những dự báo cho sự tồn tại và phát triển của mình. Kiến thức là công cụ cho tồn tại. Không có tiêu chuẩn mạnh hơn sức mạnh sự thật.

Sau đây sẽ là 2 hệ quả của nhận thức điều khiển học.

1. Đặc tính động của kiến thức.
Phép ẩn dụ về kiến thức và ngôn ngữ từ trước tới nay trong triết học là bằng cách nào đó nó phản chiếu, tương ứng với thực tế. Quan điểm cũ đó còn thiên về tĩnh.

Câu hỏi đặt ra là Cái gì sản sinh khi có một thứ phản ánh một cái khác. Đồng thời bằng cách nào ta biết được về điều này. Nhầm lẫn thường xuất hiện khi chúng ta phân biệt tinh thần và vật chất. Thêm 1 câu hỏi nữa là làm sao những ý tưởng thuộc về thế giới tinh thần lại phản ánh thế giới vật chất thực.

Triết học điều khiển học làm rõ, chính xác hơn bản chất của kiến thức nhờ đưa tính động học vào bức tranh chung. Trong thế giới tĩnh hoàn toàn thì không có kiến thức và sẽ không có một sự phản ánh hay tương ứng nào cả. Sự phản ánh chỉ có ý nghĩa khi chúng ta khai báo được 1 thủ tục mà thiết lập cái mà chúng ta muốn gọi là tương ứng với cái tất yếu sẽ gặp sau 1 thời lượng.

Mô hình sẽ không phải là phản ánh tĩnh hoặc là những hình ảnh đồng dạng của môi trường, mà nó xây dựng động đựa trên phép thử sai bởi các cá nhân, cộng đồng hoặc xã hội. Việc xây dựng những mô hình trong kiến thức cũng diễn ra tương tự như sự xây dựng những hệ thống nhờ sự biến đổi và chọn lọc liên tục khắp nơi trong vũ trụ. Mô hình được tạo ra mang tính tích cực bởi hệ thống nhắm đến những mục tiêu của chính hệ thống và những mô hình nào không giúp đệ quy phát sinh ra những dự đoán phù hợp sẽ bị loại trừ về sau .

2. Tính khách quan và chủ quan của kiến thức

Kiến thức (theo nghĩa của điều khiển học) bao giờ cũng bao hàm cả ý nghĩa chủ quan và khách quan vì nó là kết quả của sự tương tác giữa vật chất (các hệ thống điều khiển học) và đối tượng (môi trường chứa hệ thống). Kiến thức do một đối tượng sở hữu luôn là tương đối vì nó như một bộ phận của chính hệ thống vật chất xác định.

Chúng ta có thể nghiên cứu mối quan hệ giữa kiến thức và thực tế: để xác định xem 1 mảnh của kiến thức là đúng hay sai.

Với 1 chủ đề dự kiến của kiến thức, hệ thống điều khiển học S phải trở thành bộ phận của 1 siêu hệ thống lớn hơn S'' trong đó những chủ đề, đối tượng mà kiến thức của S quy định và quan hệ với thực tế mà nó biểu thị. Điều đó tạo nên quan hệ duy nhất tri thức với hệ thống S''. Khái niệm tri thức (theo điều khiển học) đồng nhất - gắn kết hữu cơ giữa chủ thể tri thức và nội dung của tri thức.

Các nhà triết học tới trước thế kỷ 19 phân biệt tôi với kiến thức như 2 cái độc lập hoàn toàn nhau. Đó là tư duy siêu hình coi kiến thức và chủ thể không phụ thuộc nhau của thực tế. Từ đó mọi hiện tượng đều là khách quan với Tôi.

Vật lý học hiện đại cẩn thận hơn với hiện tượng thu lượm tri thức của ta. Tôi xuất hiện trong khoa học như người quan sát ở thí nghiệm lượng tử của Eistern về thuyết tương đối. Ta nói tới hệ thống quan sát gồm cả người quan sát và những dụng cụ thí nghiệm. Tri thức phụ thuộc cả vào người quan sát.

Với triết học điều khiển học thì Tôi được xây dựng bên trong hệ thống mà kiến thức có thể ẩn dụ như một công cụ. Mỗi công cụ có 1 cái cái mà cần nắm lấy nó khi sử dụng. Bất kỳ ai cũng có thể chạm vào kiến thức nhưng chỉ sử dụng khi nắm chắc cán nó. Khi ấy Tôi, tri thức, sự thật và ý nghĩa của kiến thức được tích hợp bên trong cùng 1 hệ thống.

Phân tích ngữ nghĩa học ta phát hiện ra "Tôi" là một khái niệm rất quan trọng. Ta xem xét tính nhân quả. Cái gì là căn cứ để nói rằng A là nguyên nhân của B. Ta không thể quan sát thấy quan hệ của 2 hiện tượng A, B. Ta chỉ có thể quan sát thấy sự tiếp nối "A trước B sau" trong 1 khoảng thời gian. Có thể là A gây ra B hay 1 sự trùng hợp tình cờ. Nghĩa thực tế của tính nhân quả bao hàm tôi tự do để cho A xảy ra hoặc không xảy ra. "A là nguyên nhân của B" nghĩa là nếu tôi cho A xảy ra thì B cũng xảy ra còn nếu tôi không cho A xảy ra thì B cũng không xảy ra.

Đó là 1 mệnh đề có nghĩa, chỉ khi mô hình của thực tế bao gồm có tôi.

Lý thuyết xác suất cũng coi sự tin cậy là ở tôi. Tôi tức là người sinh ra sự kiện. Xác suất mô tả quan hệ giữa nội dung kiến thức và tôi. Tôi xuất hiện như 1 nhà sản sinh ra sự kiện. Trước mỗi sự kiện ta có thể đánh giá xác suất của nó. Trước 1 sự kiện chúng ta có xác suất, sau sự kiện ta không thể nói đến xác suất nữa, vì trong quy định bắt chúng ta phải xem xét sự kiện trong tương lai.

3. Có tồn tại một mô hình kiến thức đúng tuyệt đối không?

Không tồn tại mô hình của thực tế " tuyệt đối " mà sẽ có nhiều mô hình khác nhau, mỗi cái có thể thích hợp trong giải quyết những vấn đề đặc biệt, nhưng không có mô hình nào có năng lực để giải quyết tất cả mọi vấn đề.

Cách hiệu quả nhất để chọn hoặc xây dựng một mô hình thích hợp cho vấn đề đã cho là việc suy luận trên một mức siêu nhận thức (metacognitive), nơi mà những mô hình có thể đã được phân tích và đối sánh. Điều này yêu cầu sự chuyển tiếp siêu hệ thống từ những mô hình riêng lẻ, đa dạng.

Bản chất của thế giới là gì?

Bản chất của thế giới là sự tồn tại và vận động/tiến hoá của các hệ thống vật chất mang thuộc tính cơ bản là điều khiển học.

Hệ thống như những thành phần độc lập có thể hợp lại thành những hệ thống lớn hơn như là mạng nơron, tranzitor, phân tử hay con người... Những hệ thống cụ thể có thể được mô hình hoá bởi những cấu trúc và những thuộc tính trừu tượng như được đề ra trong lý thuyết toán học và thông tin. Về bản chất, chúng được nghiên cứu trong nhiều chuyên ngành khoa học riêng khác nhau như vật lý, hóa học, sinh vật, tâm lý học, xã hội, kỹ thuật học hoặc toán học...

Tổ chức không chỉ nhìn theo cấu trúc, mà có thể nhìn theo chức năng: những phân hệ mô tả mục đích mà đạt đến qua chiến lược và kế hoạch riêng. Sự định hướng mục đích này được thực hiện thông qua những cơ chế điều khiển, ví dụ cơ chế truyền thông giữa các phân hệ. Những hệ thống động về cơ bản, hành vi thích nghi với hoàn cảnh và với những mục tiêu khác nhau.
Triết học mới giả định nguyên lý về sự tiến hoá: những hệ thống không phải là có sẵn và là tổ chức cố định mà chúng đều xuất hiện, phát triển, biến mất, hoặc biến đổi thành những hệ thống khác nhau. Đó là kết quả của quá trình liên tục thay đổi mẫu dạng, ngày càng phức tạp theo thời gian.

Sự tiến hóa này không có một mục đích cuối cùng, mà được định hướng bởi sự thử-sai của chọn lọc tự nhiên. Quá trình biến đổi có thể được dẫn dắt bằng kiến thức thu nhận được từ trước, nhưng trong mẫu dạng cơ bản nhất thì đó là sự biến đổi mù: nó không biết đang tiến đến đâu, hoặc sẽ có những phương án phát sinh nào được chọn.

Cơ chế biến đổi và chọn lọc liên tục xây dựng những hệ thống mới từ những hệ thống trước đó. Qua quá trình chọn lọc tự nhiên: những hệ thống thích hợp sẽ sống sót, còn những hệ thống không đủ năng lực sẽ loại trừ.

Cũng có thể nhìn sự tiến hóa như tính định hướng mục đích - mục đích luận, hơn là như quá trình biến đổi và chọn lọc mù mà chúng ta ước định. Chúng ta đề xướng bắt đầu từ những hoạt động cơ bản hoặc những quá trình - sự nối tiếp các hoạt động. Những hệ thống phức tạp hơn được tạo bởi những quá trình như vậy qua cơ chế kết hợp ngẫu nhiên những thành phần, và sự duy trì có chọn lọc những liên kết ổn định. Điều này dẫn tới sự tiến hóa tổ chức toàn thể vũ trụ.

Trong suốt thời gian tiến hóa: từ những hạt cơ bản, tới những nguyên tử, phân tử, tinh thể, những cấu trúc phân tán, tế bào, thực vật, động vật, con người, xã hội, văn hoá... việc xây dựng lại những giai đoạn quan trọng nhất của sự tiến hóa toàn cầu cho phép chúng ta trả lời câu hỏi: "Tôi đến từ đâu? Tôi là ai? "

Những quá trình diễn ra là các bước tiến hóa: những chuyển tiếp không liên tục, không chỉ thay đổi trạng thái hệ thống mà cả chính tổ chức của nó. Chúng dẫn dắt tới sự tạo thành một hệ thống mới với một sự nhận biết mới, tuân theo những định luật khác nhau và sở hữu những thuộc tính khác nhau. Trong một hệ thống mới như vậy, hành vi của toàn bộ được cưỡng ép bởi các thành phần và hành vi của các phần cùng lúc đó cưỡng ép bởi toàn bộ.

Quan trọng nhất là sự phát hiện ra "Sự chuyển tiếp siêu hệ thống, những kết quả trong một mức cao hơn ("Meta") của điều khiển, trong khi hệ ngày càng tăng tự do và khả năng thích nghi của toàn hệ thống. Ví dụ, chuyển tiếp siêu hệ thống là sự hiện ra của sự sống, những cơ quan đa bào, khả năng của trí tuệ con người...

Sự chuyển tiếp siêu hệ thống có đặc điểm là tăng độ đa dạng ở mức đối tượng, cùng với sự xuất hiện cấp siêu điều khiển, mà kết hợp và chọn lọc từ những hoạt động đa dạng sẵn sàng ở mức bên dưới.

Trong cảnh quan này, sự tiến hóa lũy tiến lên về căn bản ưu tiên di chuyển theo hướng ngày càng tăng sự thích nghi với môi trường.

Bản chất của ngôn ngữ là gì?
Bản chất ngôn ngữ theo quan điểm điều khiển là hệ thống giúp sản sinh các thông báo điều khiển (phát biểu và lệnh) trong các hệ thống điều khiển.

Chúng ta biết rằng có hai kiểu thông báo:
- miêu tả, hoặc phát biểu,
- và mệnh lệnh, hoặc lệnh.

Sự kết hợp của 2 tạo ra một quan hệ mà được biết như điều khiển. Hệ điều khiển C điều khiển hệ thống S, nếu C nhận từ S những phát biểu và nhắn tới S các lệnh.

Đó là 1 trường hợp nổi bật trong những hệ thống điều khiển học có tổ chức tốt.

Trường hợp tổng quát, hệ điều khiển C cũng có thể trực tiếp thay đổi các trạng thái của hệ thống S. Sự khác nhau giữa can thiệp trực tiếp và gửi lệnh là tương đối. Nó phụ thuộc vào định nghĩa của những hệ thống liên quan.

Ví dụ: bạn điều khiển ô tô. C là bạn và S là môi trường của bạn gồm ô tô, con đường... Bạn nhận những thông báo âm thanh và trực quan của môi trường và thay đổi vị trí của các bánh xe ôtô để giữ nó trên đường. Đây là một sự thay đổi trực tiếp trạng thái của hệ thống kiểm soát. Nhưng bạn cũng có thể cho rằng sự lái của bạn đẩy như một thông tin kênh, mà qua đó bạn nhắn lệnh tới những bánh xe thích hợp.

Quan hệ giữa một ngôn ngữ và siêu ngữ, hoặc lý thuyết và siêu lý thuyết (metatheory), cũng là 1 quan hệ điều khiển, ở đây S là hệ thống mà sử dụng ngôn ngữ, và C là hệ thống sử dụng siêu ngữ. Chúng ta tạo ra siêu ngữ và siêu lý thuyết để khảo sát những công việc của ngôn ngữ và lý thuyết. Luồng thông tin miêu tả từ ngôn ngữ S đến siêu ngữ C. Kết quả kiểm tra ngôn ngữ và lý thuyết là sự phân loại và xây dựng nhiều câu hơn ngôn ngữ và nhiều lý thuyết hơn - đây là sự thay đổi trạng thái của ngôn ngữ S.

Câu
Câu là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ có thể có ý nghĩa riêng, trong sự tách rời với các phần khác của thông báo. Thường một thông báo của một ngôn ngữ là sự nối tiếp hoặc phân cây của nhiều câu.

Trong những câu của ngôn ngữ lập trình thông thường gọi là những mệnh đề (statement); thuật ngữ này được dùng rộng rãi như coi sự mô tả một tình trạng nào đó tương ứng với 1 mệnh đề lôgic. Đó là cách dùng khôn ngoan hơn trong sự hình thức hóa phát biểu của chúng ta, so với “câu” dùng ở ngôn ngữ tự nhiên.

Thông báo (Message)
Một thông báo là một đối tượng mà có ý nghĩa cho đại diện nào đó.

Ngữ nghĩa học (Semantics)
Khi chúng ta nói hoặc viết cái gì đó chúng ta, ước đoán, biểu thị kiến thức của chúng ta qua các biểu thức ngôn ngữ.

Giải quyết vấn đề
Một vấn đề là 1 tình trạng nảy sinh khi có một tình trạng ban đầu khác biệt tình trạng lý tưởng hướng tới. Một vấn đề được giải quyết bởi sự nối tiếp của những hoạt động giảm bớt sự khác nhau giữa tình trạng ban đầu và mục đích

Ngôn ngữMột ngôn ngữ là hệ thống nào đó, nếu kiểm soát đúng mức, có thể sản xuất những đối tượng gọi là những thông báo.

Một ngôn ngữ là quy ước theo đó những đối tượng vật chất nhất định, sẽ được viện dẫn như những đối tượng ngôn ngữ, định nghĩa những hoạt động nhất định, dẫn như những ý nghĩa của chúng. Có 2 kiểu đối tượng ngôn ngữ cơ bản: mệnh lệnh và phát biểu.

Những lệnh được sử dụng trong ngữ cảnh điều khiển, ý nghĩa một lệnh phát hành gần việc điều khiển hệ thống là hoạt động kết quả của Điều khiển hệ thống.

Ý nghĩa của một phát biểu là mảnh kiến thức (đúng hoặc sai), mà là một máy phát có thứ bậc những dự đoán.

Một ngôn ngữ tốt không nhất thiết là mọi thành phần của nó phải được tạo nên trong sự tương ứng đơn giản và trực tiếp với thực tiễn sinh động. Một mệnh đề trong 1 khung ngôn ngữ mà nó thuộc về được gọi là đúng nếu không dẫn dắt tới những dự đoán sai nhưng tăng cường khả năng sinh ra những dự đoán đúng. Chúng ta thường phân biệt giữa phát biểu thực tế và lý thuyết.

Nếu một đường dẫn từ 1 mệnh đề đến thẳng những dự đoán ngắn và không phải tranh luận ta gọi đó là những phát biểu về thực tế. Một lý thuyết phải xuyên qua những bước trung gian như vận dụng những phát biểu lý luận, tính toán.
Như vậy, đường dẫn từ phát biểu đến thực tế có thể không duy nhất và thường có thể dẫn đến các tranh luận.

Tất cả những phát biểu sự thật & phát biểu lý thuyết đều là những sự đa dạng của mô hình thực tế. Khi xây dựng nên dự báo của thế giới, nó có thể là ảo tưởng ảo giác hay chỉ là hiểu nhầm. Mọi lý thuyết hay phát biểu về thực tế đều cần phải kiểm nghiệm. Sự khác nhau giữa chúng đều chỉ là chiều dài của đường dẫn từ phát biểu cho đến 1 dự đoán. Cách tiếp cận này mang lại một hiệu ứng đôi về sự tồn tại.

Một mặt, những khái niệm lý thuyết như điện từ, sóng... ghi nhận trạng thái tồn tại của những vật chất ta thấy xung quanh. Những lý thuyết đúng đắn, tốt nhất hôm nay có thể tồn tại trong tương lai. Chúng ta sáng tạo ra và kiểm nghiệm, thay đổi chúng trong suốt thời gian.

Ngôn ngữ con người là một hệ thống đa mức.
Trên những mức thấp hơn, mà gần nhận thức ham muốn của chúng ta, những khái niệm của chúng ta là gần như tương ứng 1-1 bên trong với vài phần tử nổi bật của nhận thức.

Trong những lý thuyết của chúng ta, ta xây dựng những mức cao hơn của ngôn ngữ. Những khái niệm của những mức cao hơn không thay thế những cái ở mức thấp hơn - những phần tử ngôn ngữ phản chiếu các thứ trong "Sự thật". Tất cả tạo nên một thực tế ngôn ngữ mới, một thượng tầng kiến trúc qua những mức thấp hơn. Những dự đoán sản sinh bởi những mức cao hơn được công thức hóa dưới dạng những mức thấp hơn. Nó là một hệ thống có thứ bậc, đỉnh không thể tồn tại mà không có đáy.

Ta gọi mức thấp hơn là mức cụ thể, và cao hơn là mức trừu tượng. Tuy nhiên, sự trừu tượng hóa một mình không đủ để tạo ra những khái niệm mức cao. Sự trừu tượng hóa thuần khiết từ những chất lượng và thuộc tính đặc biệt dẫn đến cuối cùng bị mất đi nội dung. Sự trừu tượng một khái niệm trong ngôn ngữ thật sự đến độ cao trong sự phân cấp, tới mức nó cần thay thế cho những đối tượng ngôn ngữ để vẫn có ý nghĩa và sử dụng được.

Như trong đại số, khi chúng ta nói 1 biến X, chính chúng ta tự trừu xuất từ giá trị của nó, như những giá trị có thể là các số, không phải những đối tượng vật lý, giống những đối tượng hình bởi sự trừu tượng hóa trong quá trình của sự đếm. Mức ngôn ngữ trung gian này của các số phải trở thành là thực tế trước khi chúng ta sử dụng sự trừu tượng hóa trên mức tiếp theo. Nó không thể tự trừu tượng hoá cho 1 biến phi số được.

Trong sự chuyển tiếp siêu hệ thống tiếp theo chúng ta giao du với đại số hiện đại, như lý thuyết nhóm, nơi mà sự trừu tượng hóa làm qua nhiều thao tác. Trong khi trước, nó không thể xuất hiện không có mức siêu hệ thống trước, mà bây giờ là đại số phổ thông.

Có tham số khác để mô tả những khái niệm của một ngôn ngữ. Đó là độ hình thức hoá khái niệm của ngôn ngữ.

Một ngôn ngữ hình thức, hoặc được hình thức hóa, nếu những quy tắc thao tác với các đối tượng ngôn ngữ chỉ phụ thuộc trên mặt biểu diễn ký hiệu của khái niệm hay là `hình thức'''' (form) của các đối tượng ngôn ngữ và không trên ý nghĩa khái niệm biểu đạt hay là ‘nội dung’ (human meaning) của chúng.

Hình thức của các đối tượng là từ, biểu thức giống vật chất mang của khái niệm, như đối tượng của ngôn ngữ (xét về mặt ký hiệu). `Nội dung'''' là tổng của những liên kết gợi lên trong não người. Trong khi `Hình thức'''' dễ phân biệt, đối sánh và thao tác, nghĩa là khách quan, thì những ý nghĩa con người là chủ quan và được truyền thông gián tiếp.

Những thao tác trong những ngôn ngữ hình thức có thể giao phó cho những thiết bị cơ khí, máy móc. Những loại máy đó có thể xây dựng những mô hình chủ quan thực tế, một cách độc lập với não người tạo ra chúng. Điều này làm cho nó có thể xây dựng sự phân cấp ngôn ngữ hình thức, trong đó các mức giao tiếp với thực tế được định nghĩa bởi mục tiêu của các mức trước đó. Nó đòi hỏi các nhà khoa học cung cấp các thao tác dùng những phân cấp như vậy và toán học đã chọn chúng làm đối tượng để nghiên cứu.
Phân loại ngôn ngữ theo 2 tham số:

Dạng Ngôn ngữ Cụ thể Trừu tượng
----------------------------------------------------------------------------------
Phi hình thức Nghệ thuật Triết học

Có hình thức Khoa học miêu tả Khoa học lý thuyết, toán học

- Nghệ thuật được mô tả bởi ngôn ngữ phi hình thức và ngôn ngữ cụ thể. Những phần tử từ ngữ và những kiểu ngôn ngữ khác là quan trọng chỉ như những ký hiệu gợi lên tổng hợp những hình ảnh và cảm xúc tinh thần xác định .

- Triết học được mô tả bởi ngôn ngữ phi hình thức và trừu tượng. Sự kết hợp trừu tượng cấp cao sử dụng trong triết học với độ thấp hình thức hóa đòi hỏi công sức lớn của trực giác và làm cho ngôn ngữ triết học là khó hiểu nhất trong cả 4. Triết học tiếp giáp với nghệ thuật khi nó sử dụng những hình ảnh nghệ thuật để khuyến khích trực giác. Nó cũng tiếp giáp với khoa học lý thuyết khi phát triển những khung nhận thức để xây dựng những lý thuyết khoa học hình thức.

- Ngôn ngữ khoa học miêu tả thì cụ thể và chính xác; sự hình thức hóa cú pháp bởi chính nó không đóng vai trò lớn, nhưng thực hiện như một tiêu chuẩn chính xác ngữ nghĩa học.

- Những lý thuyết mức đỉnh của khoa học thì không được suy diễn từ những sự việc dễ thấy; chúng được xây dựng bởi hành động sáng tạo và sự hữu dụng của chúng chỉ có thể được biểu diễn về sau. Enstein viết: “Vật lý phát triển hệ thống suy nghĩ nền tảng mà không ai thu được bởi sự trích dẫn kinh nghiệm cảm giác, những nó đến chỉ bởi trí tưởng tượng tự do”.

Khi chúng ta hiểu ngôn ngữ như 1 thứ bậc mô hình thực tế, nghĩa là 1 công cụ sản sinh ra những dự báo (Siêu vật lý (metaphysic) chỉ là một cách đọc khác đi về bức tranh thực tế) - Siêu vật lý đề xướng phương tiện xây dựng mô hình thế giới theo các cấp sự trừu tượng tạo nên 1 cấu trúc ngôn ngữ - gợi nên 1 cấu trúc lôgíc hay khung nhận thức - phục vụ cho cơ sở tinh luyện xa hơn, cung cấp nền móng cho những lý thuyết tương lai.

Ý nghĩa trừu tượng trong tiềm năng của nó. Tôi có thể nói Tinh thần tuyệt đối là vô nghĩa đối với tôi vì tôi không tìm thấy bất kỳ cách nào tạo nên lý thuyết chính xác từ nó. Nhưng tôi cũng không thể chứng minh rằng sẽ không có ai có thể dịch khái niệm này thành 1 lý thuyết khoa học hợp lệ.

Cần mất 1 thời gian tương đối để dịch trừu tượng thành 1 lý thuyết chính xác với những dự đoán có thể kiểm chứng. Trước khi được kiểm chứng thì nó đã được tạo ra. Như vậy nhiệm vụ của siêu vật lý là tạo ra lý thuyết trước khi xác nhận – công việc trong bóng tối và ở phía sau. Anh ta sử dụng phỏng đoán để lựa chọn mà không có tiêu chuẩn cho lựa chọn. Những thành công trên con đường này là những thành công trong sự sáng tạo của con người.

Framework tư duy Siêu hình Biện chứng duy vật Hệ thống, điều khiển
---------------------------------------------------------------------------------------
Quy luật Lôgic hình thức Lôgíc biện chứng Lôgic hệ thống

Quá trình suy luận ra luận thuyết Hệ thống tuân theo lôgíc nào?
Đã từng diễn ra sự cạnh tranh giữa 2 mô thức lôgíc trong quá trình xây dựng và sử dụng Luận thuyết Hệ thống, là lôgíc hình thức và lôgíc biện chứng. Rút cuộc người ta nhận thức được là Lý thuyết hệ thống là sự kết hợp của cả lôgic hình thức hoá và lôgic biện chứng hoá. Lôgíc hình thức với hệ thống nguyên lý và quy luật cơ bản của nó (nguyên lý về tính bất biến, quy luật đồng nhất, quy luật phi mâu thuẫn, quy luật bài trung) cho ta năng lực tiếp cận phần tĩnh thể hệ thống. Lôgic biện chứng với hệ thống nguyên lý và quy luật cơ bản của nó (nguyên lý về mối liên hệ phổ biến; nguyên lý về sự biến hoá, quy luật mâu thuẫn; quy luật lượng đổi dẫn tới chất đổi và ngược lại; quy luật phủ định của phủ định) cho ta năng lực tiếp cận phần động thể hệ thống. Kết hợp hai mô thức lôgíc đó mới có được cách tiếp cận hệ thống hoàn chỉnh.

Tính hệ thống của tư duy có thể dựa vào sự phân biệt: hệ thống về hình thức và hệ thống về thực chất. Các lý thuyết khoa học về thực chất đều là các lý thuyết tiếp cận hệ thống tổng thể hoặc tiếp cận phi tổng thể, không toàn diện - chủ nghĩa cấu trúc - tuyệt đối hoá quan hệ bất biến, hoặc chủ nghĩa chức năng - tuyệt đối hoá tính ổn định, chủ nghĩa hành vi - tuyệt đối hoá tự do cá nhân, chủ nghĩa lịch sử - tuyệt đối hoá khuôn mẫu truyền thống… thậm chí các khuynh hướng cạnh tranh, đối lập hay loại trừ lẫn nhau. Các xu hướng tổng - tích hợp các lý thuyết như tích hợp tác nhân-cấu trúc, chức năng - xung đột, vĩ mô-vi mô và tổng hợp lý thuyết chức năng-cơ cấu với lý thuyết tác nhân-hành động, lý thuyết xung đột với lý thuyết tiến hoá văn hoá-văn minh, chủ nghĩa thực chứng với chủ nghĩa phản thực chứng… thực chất là những cách khác nhau đi theo hướng tiếp cận hệ thống hoá.

Quá trình vận dụng lý thuyết hệ thống tổng quát bao gồm hai quá trình tư duy là quá trình diễn dịch lý thuyết (đi từ cái chung đến cái riêng) và quy nạp kinh nghiệm (đi từ cái riêng đến cái chung).

Vận dụng sáng tạo các nguyên lý hệ thống là việc khó khăn vì nó đòi hỏi không chỉ thấu hiểu thực chất của chúng mà còn có tài vận dụng chúng tức là tài thao tác cụ thể, biết phân tích cụ thể tình hình.

Hiểu được nguyên lý tính hệ thống chính là quá trình nâng cao năng lực tư duy lý luận. Do tính phổ quát và phổ dụng của mình, các lý thuyết hệ thống trở thành cơ sở lý luận và phương pháp luận chung của nhận thức và hành động thực tiễn.

Ngôn ngữ ngữ nghĩa phổ thông
Chúng ta hy vọng nhận thức luận và bản thể luận của Triết học mới dựa trên điều khiển học không phải chỉ quan tâm thuần túy mức triết học, mà có thể sử dụng trong việc giải quyết một vấn đề quan trọng, rất cần ở thời điểm này: sự hình thành một Ngôn ngữ ngữ nghĩa học phổ thông được sử dụng trong sự hình thành Siêu não toàn cầu.

Chúng ta có thể phân biệt 2 mức điều khiển học của những hệ thống thành phần cả Siêu não toàn cầu :
- các bộ não người riêng lẻ, và
- máy tính cùng các thiết bị điều khiển khác hợp nhất trong mạng Web khổng lồ

Những não người riêng lẻ trao đổi thông tin qua việc sử dụng nhiều ngôn ngữ, quan trọng nhất là ngôn ngữ tự nhiên phổ thông, như tiếng Anh. Những máy tính trao đổi thông tin sử dụng nhiều loại ngôn ngữ máy tính hình thức, mà có thể xem xét như một ngôn ngữ máy tính phổ thông. Có chỗ trống giữa hai mức này và hình thành một vấn đề.

Chúng ta hiểu các ngôn ngữ máy tính, nhưng những máy tính không hiểu những ngôn ngữ của chúng ta: thứ ngôn ngữ phi hình thức, ý nghĩa của những đối tượng ngôn ngữ không tách rời được với não người.

Chúng ta cần nào một ngôn ngữ phổ thông hình thức để bắt những ý nghĩa giới thiệu trong con người tự nhiên những ngôn ngữ trong một có thể hiểu được bởi máy tính.

Với mục đích của chúng ta gắn kết mọi cái và xoay quanh triết học, chúng ta cũng có thể hy vọng xây dựng Ngôn ngữ ngữ nghĩa học phổ thông từ các phần tử cơ sở liên quan tới điều khiển các hệ thống khác nhau như con người, máy móc, tự nhiên, xã hội.

Luân lý học (đạo đức học)

Triết học mới phát triển một luân lý học hoặc hệ thống những giá trị cho quá trình tiến hóa tiếp theo của loài người nhắm đến tối giản xác suất tan vỡ hệ thống.

Chúng ta tự do trong việc chọn những mục đích của mình nhưng phải tính đến nguyên lý chọn lọc tự nhiên, có nghĩa nếu những mục đích của ta không tương thích với những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại, thì chúng ta sẽ bị tự nhiên loại trừ. Tất nhiên, không có quy luật tự nhiên hoặc nguyên lý đạo đức nào ngăn cấm tự tử, nhưng bạn phải ý thức rằng thế giới sẽ tiếp tục không có bạn, và nó nhanh chóng quên rằng bạn đã từng xuất hiện. Nếu muốn tránh điều này, chúng ta phải làm mọi điều để cho sự tồn tại là cực đại.

Những cơ chế tồn tại và thích nghi trong thời gian tiến hóa đã qua chứa đựng nhiều tính khôn ngoan - những trạng thái đã trải qua. Điều này nhấn mạnh đặc biệt trong cảnh quan sáng tạo của sự tiến hóa: ra đời cái mới ngang với sự phức tạp, điều khiển bởi những quy luật.

Ví dụ, lý thuyết r/K sự chọn lọc trong tiến hóa sinh vật, ở đó là sự cân bằng giữa sinh sản nhanh (sự chọn lọc trong sinh sản) và sự sống lâu (sự chọn lọc trong sinh sống) gắn với sự lớn mạnh tài nguyên sẵn có đủ cho mức tăng dân số. Xã hội của chúng ta cũng ngày một giống môi trường K, đòi hỏi chúng ta nên ngày một tập trung đến sự phát triển mở rộng và sống lâu, cùng với ngăn ngừa xu hướng để sản sinh nhiều con cái.

Ví dụ khác về sự thay đổi tiến hóa trong những chiến lược, tiến hóa sinh vật dựa trên khả năng duy trì tồn tại gien, đã khuyến khích tính ích kỷ và gia đình trị. Trong khi một xã hội người, cần những nguyên lý đạo đức thúc đẩy tính tập thể/cộng đồng, kiềm chế tính ích kỷ phát triển. Sự phát triển xã hội người là một ví dụ về sự chuyển tiếp siêu hệ thống, mà tạo ra hệ thống mới tiến triển thông qua một cơ chế là văn hoá chứ không còn là di truyền học. Duy trì sự sống của các cá nhân dựa vào gien không có lợi cho tiến hoá văn hoá. Trong sự tiến hóa văn hóa xã hội, cái đóng vai trò chính là hệ thống nhận thức - "Memes", chứa trong các bộ não riêng lẻ hoặc những tổ chức xã hội, hoặc được cất giữ trong những cuốn sách, máy tính và phương tiện truyền thụ kiến thức khác. Tuy nhiên, hầu hết kiến thức thu nhận bởi một cá nhân sẽ vẫn biến mất trong cái chết sinh vật. Chỉ một bộ phận của kiến thức đó được cất giữ bên ngoài não hoặc truyền tới những cá nhân khác. Xúc tiến tiến hóa thì hiệu quả hơn nếu tất cả kiến thức thu nhận thông qua kinh nghiệm có thể được duy trì, làm chỗ dựa duy nhất cho kiến thức thích hợp hơn.
Điều này đòi hỏi tính bất tử có hiệu quả những hệ thống nhận thức được hình thành trong những tâm trí tập thể và riêng lẻ: cái sống sót là tổ chức điều khiển học của xã hội. Có thể gọi đó là "tính bất tử điều khiển học". Cái chết của một thành phần hệ thống sinh vật không còn ngụ ý cái chết của toàn bộ hệ thống.
Tính bất tử Điều khiển học có thể cảm nhận như mục đích hoặc giá trị tận cùng, có năng lực thúc đẩy con người hoạt động lâu dài. Nó từng có trong bất tử siêu hình xưa kia: sự tồn tại "linh hồn" trên thiên đàng ở tôn giáo truyền thống để thúc đẩy các cá nhân tuân theo đạo đức của tôn giáo, và cả tính bất tử sáng tạo: điều khiển lực lượng nghệ sĩ, tác giả hoặc nhà khoa học, để hy vọng họ sống mãi từ những công việc để lại cho con cháu.
Mục đích khác mà có thể được bắt nguồn từ đánh giá sự tồn tại và phát triển cơ bản "Hiện thực chính là mục đích": mong ước thực thi tất cả tiềm năng con người ở chúng ta, từ đó phát triển tối đa kiến thức, trí tuệ và tính khôn ngoan giúp chúng ta giữ an toàn trước mọi ngẫu nhiên tương lai. Vì vậy năng lực tự thực hiện thông qua khả năng thỏa mãn chung với cuộc sống - chỉ số kinh tế và xã hội dựa trên một danh sách giá trị phổ thông, cụ thể hơn (bao gồm sức khỏe, kiến thức, sự an toàn, bình đẳng và tự do...)

Một vấn đề nữa của luân lý học tiến hóa là làm sao hoà giải những mục đích tồn tại và phát triển trên các mức hệ thống khác nhau: mức cá nhân (tự do cá nhân), mức xã hội (cộng động) và mức toàn cầu (sự tồn tại sinh thái học thế giới hết thảy). Cạnh tranh cần thiết giữa các mức kéo theo vấn đề tối ưu hóa, cái tốt cho một hệ thống con không phải thường xuyên tốt cho các hệ thống xung quanh. Cách tốt hơn là cần phá vỡ những tài nguyên dùng chung cho sự tối ưu hóa tính cá nhân ích kỷ. Rõ ràng là những mức khác nhau có những tương tác rất phức tạp tạo nên kết quả chọn lọc nhất định và chúng ta cần có các phân tích điều khiển học thận trọng về những quan hệ lẫn nhau của chúng.

Giá trị tận cùng của con người là gì?

Thứ nhất, đó là những cái ta đánh giá, muốn có hoặc mong muốn đạt được. Là những giá trị mà ta coi là tốt và sẵn sàng hợp thành trong những mục đích cuộc sống của chúng ta.
Thứ hai, chúng ta thường không đưa sự thoả mãn vật chất vào khái niệm mặc dù chúng ta vẫn đánh giá về nó và đạt được trong suốt thời gian sống. Rõ ràng khái niệm mô tả những mục đích thành phần mà chúng ta không cần đến ngay lập tức trong phạm vi sự tồn tại của mình.

Những mục đích - hệ thống có tổ chức hình thành 1 sự phân cấp. Khi 2 mục đích khác nhau có xung đột, đòi hỏi phải có 1 mục đích cao hơn (hay nguyên lý, giá trị) nào đó để giải quyết xung đột. Thứ chúng ta quan tâm là những nguyên lý cao nhất: mục đích tối cao, giá trị tối cao của cuộc sống con người. Đó là vấn đề của luân lý học – các nhà triết học, tôn giáo đã làm việc này. Ta nhìn nó từ quan điểm điều khiển học thì sao?

Đáng buồn là luân lý học chỉ đi vào bản chất – có thể là những gì chứ không nói cái gì là tốt hơn, cái gì xấu hơn. Khoa học chỉ cho ta kiến thức nhưng không chỉ định nơi ta nên đi bằng những định hướng cho những quyết định sẽ là tự nhiên, gần như tất yếu. Những mục đích hợp lý được dẫn xuất chỉ từ những mục đích chứ không phải từ kiến thức.

Bằng cách nào tri thức khoa học phù hợp với luân lý học? Tôi tin ở mối liên kết giữa khái niệm khoa học cung cấp - sự tiến hoá với đặc tính bẩm sinh của con người – tính bất tử.

Sự tiến hoá

Học thuyết tiến hoá là hòn đá tảng thế giới quan của khoa học đương đại. Sự tiến hoá là biểu hiện của các biến đổi về điều khiển không ngừng trong điều khiển học.

Quá trình này cung cấp cho vật chất sự biểu hiện huyền bí gọi là sự tự do. Sự tiến hoá theo đuổi những sự chuyển tiếp siêu hệ thống - hệ thống trước đó được kiểm soát bởi 1 siêu hệ thống, nhờ đó mở rộng những kết quả - sự lựa chọn tự do của nó. Có các thứ bậc - mức điều khiển tạo nên bởi sự tiến hoá, thực chất là những máy khuếch đại tự do.

Sự tăng trưởng tiến hoá điều khiển phân cấp là sự việc của lịch sử tự nhiên – theo quy luật tự nhiên. Quy luật tiến hoá không xác định mọi chi tiết về mọi thứ cần phải phát triển. Nó chỉ nêu ra những ranh giới giữa có thể và không thể đạt tới.

Chúng ta chưa có bất kỳ cứ liệu nào chứng tỏ có sự sống ở bên ngoài Trái đất, trong khi loài người có thể phá vỡ sự sống của chính mình. Sự tiếp tục xây dựng tiến hoá là một khả năng nhưng không phải là một nhu cầu. Hành động bất kỳ có thể thúc đẩy sự tiến hoá hoặc ngăn chặn.

Cấu trúc sinh quyển chỉ báo 3 chuyển tiếp siêu hệ thống quy mô lớn, tạo nên những cuộc cách mạng thật sự:
- Hợp nhất các phân tử vĩ mô thành các đơn bào
- Hợp nhất các đơn bào thành các cơ quan đa bào
- Hợp nhất của những con người trong một xã hội

Xã hội có thể nhìn như hiện thân của 1 đơn thể: cơ thể nó là cơ thể của tất cả mọi người và những đối tượng đồ vật, công cụ do con người sinh ra - quần áo, nhà cửa, máy móc, sách vở... “Sinh lý học” của đơn thể là sinh lý của tất cả mọi người cộng với văn hoá xã hội, cái đó trong cách nhất định điều khiển các thành phần vật lý của những thân thể, suy nghĩ của từng người trong xã hội.

Công cụ quan trọng nhất của sự hợp nhất con người là ngôn ngữ. Nó phục vụ 2 chức năng: truyền thông giữa người với người và là công cụ xây dựng mô hình thực tế. Hai chức năng này về mức độ hợp nhất xã hội tương tự hệ thần kinh trong đó nhiều tế bào hợp nhất trong 1 cơ quan có nhiều tế bào – đa bào. Hệ thần kinh đảm bảo truyền thông giữa các tế bào cũng như giữa 1 tế bào với môi trường. Chức năng mới dần dẫn tới hình thành não mà có khả năng xây dựng những mô hình phức tạp về môi trường. Ngôn ngữ tiếp tục mở rộng trí não cho con người. Sử dụng ngôn ngữ, con người có thể xây dựng mô hình thế giới trong não mình không theo cách các hệ thống vật chất khác trước đó xây dựng. Hơn nữa, ngôn ngữ mở rộng chung, hợp nhất cho mọi bộ não của các thành viên xã hội. Đó là mô hình thực tế - tập thể các thành viên xã hội nỗ lực, tiến lên. Nó cũng gìn giữ lại kinh nghiệm tạo được của các thế hệ trước.
Sự xuất hiện con người và sự hợp nhất họ lại đánh dấu 1 cơ chế mới của sự tiến hoá. Trước đó, sự phát triển và cải tiến mức tổ chức - bộ não – ra đời như kết quả sự đấu tranh tồn tại và chọn lọc tự nhiên. Đây là quá trình đòi hỏi rất chậm để phát triển. Trong xã hội loài người, sự phát triển ngôn ngữ và văn hoá là một kết quả của những công sức sáng tạo các thành viên. Sự chọn lọc - phản ánh cần để phát triển sự phức tạp của tổ chức – phương pháp thử sai trong não người: nó trở thành hành động không thể tách rời của những người riêng lẻ.
Con người trở thành sự tập trung sáng tạo của vũ trụ. Nhịp độ tiến hoá tăng tốc nhiều lần.

Trong sự chọn lọc tự nhiên, nguồn gốc thay đổi - biến đổi gien. Tự nhiên tạo ra nhiều thí nghiệm về gien và xuất hiện những cơ thể có thể sinh sản. Bởi thế tự nhiên phải phá huỷ những cái cũ và để phòng cho những cái mới hơn. Số cơ quan đa bào chết là nhu cầu cho tiến hoá. Trong sự tiến hoá xã hội của con người, bộ não là nguồn sáng tạo, không phải là đối tượng của thí nghiệm. Mất mát nó trong cái chết không thể bào chữa được, đó là sự tiến hoá hết sức phi lý.

Tính bất tử của con người trên tiến trình tiến hoá vũ trụ và điều khiển học là công cụ để đạt được mục đích. Không ai có thể dự đoán chắc chắn về làm sao đạt được và chính xác cái gì sẽ xảy đến. Ta chỉ có thể phát biểu rằng tính bất tử sẽ được thực hiện qua hệ thống điều khiển học tích hợp phục vụ con người riêng lẻ, những tâm trí như những hệ thống con của tâm trí tập thể loài người.

Trong những quy luật chung nhất của sinh vật học, sự phát triển mỗi cơ quan riêng lẻ, thu gọn những giai đoạn phát triển tổ tiên nó với quá trình tiến hoá. Áp dụng luật ấy cho tương lai con người bằng thiết lập tiếp xúc trực tiếp giữa những hệ thống thần kinh riêng lẻ với bộ não của 1 siêu nhân.

Khi thời gian trôi đi, thân thể sinh vật tan biến, phần tinh thần trở thành bộ phận duy nhất của Siêu tinh thần (supermind).

Sự hợp nhất và tự do

Thời điểm này, chúng ta có thể nhìn thấy mâu thuẫn cơ bản trong tiến hoá của loài người: đó là mâu thuẫn giữa sự hợp nhất con người và sự tự do. Hợp nhất là một nhu cầu của tiến hoá. Nếu ngược lại thì sự tiến hoá sẽ rơi vào ngõ cụt: sự phát triển sáng tạo hơn nữa sẽ không thể đạt được. Trong tiến trình vũ trụ thì không có sự dừng lại: mọi thứ không phát triển sẽ chết.

Mặt khác, làm cho con người tự do hết sức mình – đó là bản chất của cuộc sống. Tự do sáng tạo của mỗi cá nhân là động lực cơ bản của tiến hoá trong kỷ nguyên lý trí. Nếu nó bị đàn áp bởi sự hợp nhất, sự chuyên chế, chúng ta tự thấy tiến hoá sẽ tiêu vong.

Mâu thuẫn được giải quyết thành công ở các mức khác nhau của tiến hoá.

Khi các đơn bào tích hợp trọn vẹn trong các đa bào, bộ phận – chúng thực hiện các chức năng sinh vật – trao đổi chất và phân rã. Chất lượng mới, sự sống của các cơ quan, không xuất hiện dù những chức năng sinh vật của những tế bào riêng lẻ nhưng cho chúng và thông qua chúng. Hành động sáng tạo tự nguyện – “chức năng sinh vật” của người.

Trong sự tích hợp siêu mới, nó phải giữ gìn như 1 nền tảng không thể xâm phạm và chất lượng mới phải xuất hiện thông qua chúng.

Vậy thách thức cơ bản nhất mà loài người đối mặt là sự tổng hợp hữu cơ – sự hợp nhất và tự do.

Sự bất tử sẽ đến

Xem lại chút thời gian thời thơ ấu, mỗi người đều giật mình nhận ra rằng – sớm muộn mình sẽ chết. Những năm tháng còn lại, bạn sẽ thấy mình dần dần biến mất hoàn toàn. Một vài người cố gắng quên về nó nhưng không thể cưỡng lại. Cuộc sống có vẻ đều dẫn đến cái chết. Phân biệt bản chất cái chết của chính mình là sự khác nhau cơ bản nhất giữa con người và những sinh vật khác. Cuộc nổi loạn chống lại cái chết có thể tìm thấy trong các tài liệu ton giáo, triết học ở các nền văn minh. Họ tìm kiếm những cách vượt qua giới hạn sự sống do thiên nhiên đem lại. Họ tìm kiếm một khái niệm hoà giải để cân bằng sự sống với tính chất tất yếu của cái chết. Khái niệm tính bất tử nào đó trở thành cần thiết để cuộc sống trở nên đầy ý nghĩa.

Chúng ta thấy rõ tính bất tử trong lịch sử loài người, tính bất tử mong muốn.

- tính bất tử trong tôn giáo cổ điển: trường sinh, sự sống sau cái chết, di trú linh hồn không có thực tế vật lý nào tham gia, không có một ý chứng minh cụ thể nào. Tôn giáo truyền thống bắt đầu từ một lòng tin vô điều kiện về tính bất tử. Những hệ thống tôn giáo cũ nó vẫn có nhiều ảnh hưởng chậm và chắc. Số phận thế giới chưa được định trước. Nó phụ thuộc vào những cái khác, những cái mà chúng ta đang làm.

- Những hành động cộng tác với sự tiến hoá tạo nên những cấu trúc sẽ tồn tại. Theo cách này chúng sẽ là vĩnh cửu. Những hành động chống lại quy luật của tiến hoá và sẽ chết chìm trong sự hỗn loạn, bị xoá bỏ khỏi ký ức của thế giới.

Hành động để những người khi chết trở nên bất tử

Khoảng tiếp tục vô hạn của cuộc sống con người trong mẫu dạng của nó, nghĩa là dựa vào các quá trình sinh hoá của cơ thể mà chúng ta sống được. Tự nhiên tạo nên cơ chế lão hoá và chết trong cơ thể chúng ta. Nếu cách nào đó tắt được cơ chế đó thì chúng ta sẽ sống lâu dài. Cuộc sống của chúng ta dựa theo cơ chế trao đổi chất nên nếu có một quá trình phục hồi thì có cơ hội để sống vô tận.

Tuy nhiên cũng có nhiều khả năng làm chúng ta chết ngẫu nhiên và xác suất đó còn cao hơn cả sự sống dài lâu. Sinh vật học đương đại cũng cho rằng đã hàng triệu năm rồi cơ chế có sẵn của cơ thể sinh vật không thay đổi, không tắt được cơ chế lão hoá.

Ở đây đưa ra một khái niệm cuối cùng: tính bất tử điều khiển học. Đến nay nó chỉ có trong tưởng tượng khoa học nhưng nó sẽ quay lại, thâm nhập vào thực tế sớm hơn chúng ta nghĩ giống như sự tưởng tượng con người có thể bay được vào vũ trụ vậy.

Ý tưởng tính bất tử trong sự phát triển đa cấp điều khiển cái gọi là tinh thần của chúng ta có liên hệ với mức cao nhất của sự phân cấp điều khiển. Tổ chức này (có liên quan đến Tôi) coi tôi là 1 bộ phận sống và thay đổi về vật chất, tiến hoá phức tạp hơn. Sự suy sụp cơ thể sinh vật là tất yếu. Chúng ta có thể tìm cách trao đổi thông tin giữa những thân thể và não sẽ gìn giữ trong mẫu của tính tự giác, lịch sử cá nhân của chúng ta, khả năng sáng tạo và làm cho chúng ta là một bộ phận của số đông, lượng khổng lồ các cá nhân.

Khía cạnh này của bất tử điều khiển học có thể tất yếu - sự hợp nhất của những cá nhân với bảo tồn tự do sáng tạo riêng - là 1 bộ phận của sự Tiến hoá - hợp nhất đang tiếp diễn.

Xét theo điều khiển, sự trao đổi thông tin giữa bộ não qua các cơ quan cảm giác còn chưa hoàn hảo. Những dạng trao đổi trực tiếp hơn sẽ cung cấp những lợi thế khổng lồ cho sức mạnh của tri thức. Theo quy luật của tồn tại, con người gắn kết luyện tập hình thức như vậy sẽ tăng trưởng nhanh và nắm bắt mức đỉnh của điều khiển thế giới.

Những giá trị con người trên quy mô toàn vũ trụ
Đến nay, những ý tưởng của chúng ta về sự hợp nhất điều khiển học của con người còn rất trừu tượng và mập mờ. Đó là tất yếu, những khái niệm và mục đích xa chỉ có thể trừu tượng. Nó là thích đáng trong liên hệ với hiện tại, tính bất tử điều khiển học có thể lấy giá trị tối cao dù cho hiện nay 1 số lẻ chọn tính bất tử sáng tạo.

Vấn đề những giá trị tận cùng đang là vấn đề trung tâm của xã hội ngày nay. Chúng ta phải sống sao cho nền sản xuất hiện tại thoả mãn được? Chúng ta cần phải thấy thế nào là tốt, thế nào là tội lỗi? Đâu là một tiêu chuẩn cuối cùng để xét đoán 1 tổ chức xã hội? Trong lịch sử, những nền văn minh lớn không thể tách rời những tôn giáo lớn trả lời được những câu hỏi này.
Sự suy tàn của tôn giáo truyền thống kêu gọi xã hội hiện đại xem xét lại tính bất tử siêu hình. Tính bất tử điều khiển học có thể thay thế cho bất tử siêu hình và cung cấp những mục đích và giá trị tận cùng để phát triển văn minh toàn cầu.

Cho rằng những kết quả đạo đức khác được dạy bên trong sự tiến triển Vũ trụ. Những gì mâu thuẫn với quy luật tiến hoá, không tương thích hay nằm ngoài mục đích tối cao không đóng góp tích cực cho tiến hoá sẽ bị lãng quên hay phê phán. Chỉ duy nhất việc thúc đẩy kế hoạch hoá tiến hoá là có cơ hội thành công. Đó là mẫu số chung cho dạy đạo đức – đóng góp cho xây dựng lịch sử loài người.

Một người được nâng cao bởi ý tưởng khoa học hiện đại khó có thể tin một cách ngây thơ vào sự bất tử truyền thống.

Chúng ta có thể tin rằng tính bất tử mới với bức tranh của khoa học hiện đại sẽ dẫn người đó tới mục đích chung: đóng góp cá nhân mình cho sự tiến hoá vũ trụ, cho các nhân tố tồn tại vĩnh viễn trong xây dựng tiến hoá loài người. Đó là nguyên lý tối cao đóng góp xây dựng tiến hoá vũ trụ.

Chúng ta dần dần sẽ nhận được các món quà, thưởng thức nhiều hơn về tính bất tử điều khiển học. Vài người đã nhận được từ quà trước và mỗi chúng ta cũng có thể hy vọng.

Sự khác nhau quan trọng giữa hệ thống giá trị mới và hệ thống giá trị cũ là trong đánh giá phát triển của chúng ta. Ở những tôn giáo truyền thống, đơn giản nói Chúa muốn vậy, và đến tận cùng cũng đơn giản nói nó thế vì nó phải vậy.
Đến nay, sự tiến hoá vũ trụ (như là Chúa trời của chúng ta) vẽ nên những đề xuất cụ thể hơn. Đề xuất mỗi người được thực
hiện tự do, riêng rẽ các hành động đặt trong sự đóng góp xây dựng Tiến hoá như một mục đích tối cao. Tiến hoá khác với Chúa trời, nó từ sự phân tích và khám phá khoa học.

Từ đó, chúng ta dẫn ra những giá trị con người đặc biệt vững chắc. Những nguyên lý như giá trị cuộc sống con người, giá trị của tự do/sáng tạo, nghệ thuật/khoa học, xã hội và tinh yêu người người có thể trong 1 cách tự nhiên xuất hiện từ khái niệm tiến hoá và vị trí của con người trong đó.

Luân lý học bao hàm việc nên hành động như thế nào?

Một người có thể hay không muốn thực hiện hành động thì chẳng có kiến thức hay lôgic nào bắt buộc người ấy chấp nhận những giá trị tối cao, trở nên biết chịu trách nhiệm và tích cực.
Ai cũng muốn bất tử: một động vật có bản năng không muốn rời bỏ con cái. Như vậy 1 con người thiếu ham muốn trường sinh, trường tồn thì tiềm năng con người của người đó sẽ qua đi không để lại dấu vết gì cả. May thay, trường hợp này chỉ là ngoại lệ. Sẽ tới lúc tính bất tử không còn là đặc quyền hiếm có mà sẽ là đặc trưng chung của con người, 1 khuôn mẫu cá nhân - phục vụ như nguồn sức mạnh và can đảm đạo đức.

Ta hình dung tiếp về sự hợp nhất mà con người theo đuổi.
Có nên chờ toàn bộ loài người hợp nhất vào vài cá thể điều khiển - 1 số ít quản lý toàn bộ thế giới? Điều này không có khả năng nếu xét đoán từ lịch sử tiến hoá.

Hiện nay, tính bất tử điều khiển học sẽ yêu cầu vài ba thứ hy sinh. Điều khiển dữ dội để phát triển khoa học. Hiển nhiên tất cả mọi người, cộng đồng đều ước muốn hiện thân vào những người điều khiển/quản lý bất tử.

Nó tất nhiên không như vậy vì nhiều cá nhân đặt điều này trước cộng đồng.

Tính bất tử như đặc tính của mỗi người thay đổi rộng rãi trong dân cư. Khi sự hợp nhất của chúng ta cùng với tự do có nghĩa 1 bộ phận loài người dẫn đến hợp nhất còn những các khác tiếp tục tồn tại như ~ vật trôi nổi

Phần tích hợp cuối cùng là điều khiển vũ trụ. Không thể thiếu vai trò vũ trụ cho sự hợp nhất loài người. Có thể tưởng tượng “những con người trôi nổi” trên các tàu vũ trụ đến những hành tinh cách 20-30 năm ánh sáng. Cần trọng thưởng cho những quyết định đó. Tạo vật bất tử tích hợp có thể chiến thắng khoảng không bên ngoài.

Gọi là hiện thân siêu bất tử có thể không chính xác. Chúng ta không tin rằng: quy luật tự nhiên có thể xác định số phận tận cùng vũ trụ. Thật ra số phận vũ trụ trong nhiều quan hệ với việc chúng ta làm hiện nay hơn là chúng ta nghĩ. Thậm chí, trong trường hợp siêu con người có thể tác động quan trọng trong vận động của vũ trụ. Điều khiển nó trong quy mô nào đó - những lực lượng, năng lượng xác định tương lai thế giới.

IV. ĐIỀU KHIỂN HỌC VÀ LÝ THUYẾT HỆ THỐNG

Lịch sử Điều khiển học

1. Lịch sử Điều khiển học
Bắt nguồn từ tiếng Hy-Lạp kybernetes “tay lái”, thuật ngữ“, “điều khiển học" xuất hiện thời cổ đại bởi Plato, và thế kỷ 19 - Ampère đều nhìn như một khoa học về điều hành chính phủ sao cho có hiệu quả.

Điều khiển học như một lĩnh vực đặc biệt mới tách khỏi nhiều lãnh vực giữa 1944 tới 1953 bởi cuộc gặp 1 số trí thức ở các ngành khác nhau như toán học, sinh học, kỹ thuật... gồm Wiener, John von Neumann, Warren McCulloch, Claude Shannon, Heinz von Foerster, W. Ross Ashby, Gregory Bateson và Margaret Mead dưới sự tài trợ của Josiah Macy gọi là Hội nghị Điều khiển học Macy. Tiêu điểm khởi đầu của nó là trên các máy móc và động vật với ~ khái niệm hệ thống: tính mở, hành vi hướng đích và cơ chế phản hồi, tính cân bằng nội, tính tổ chức và tự tổ chức....

Năm 1948, 2 tác phẩm đầu tiên với nhiều ý tưởng mới về 2 ngành khoa học này hình thành là cuốn Norbert Wiener “Điều khiển học: lý thuyết về điều khiển và truyền thông trong Động vật & máy móc”. Đối tượng nghiên cứu chính của Điều khiển học là cơ chế điều khiển các tổ chức sống và máy móc, dựa trên ý tưởng điều chỉnh hoạt động bởi vòng phản hồi ngược.
Với các hệ thống cơ học, hệ thống pháo binh... cùng thời Claude Shannon và Warren Weaver viết cuốn “Lý thuyết toán học về truyền thông” phát triển một lý thuyết toán học cho truyền thông (gọi là lý thuyết thông tin) phát triển như lý thuyết chung của tổ chức và những quan hệ điều khiển trong các hệ thống khác nhau.

2. Sự ra đời Lý thuyết Hệ thống

L. Von Bertalarffy (đại học tổng hợp Chicago) năm 1954 đưa ra Lý thuyết của các hệ thống chung (General Systems Theory).
Trong thời gian 1940 và 1950 có những thành tựu như kiến trúc máy tính của von Neumann, lý thuyết trò chơi, và automaton tế bào; Ashby và von Foerster có phân tích sự tự tổ chức; Braitenberg có về người máy tự trị; và McCulloch có những mạng thần kinh nhân tạo, perceptrons, classifiers...
Kỹ thuật sinh học mô tả các cơ thể sống, máy thông minh bằng mở rộng Điều khiển học sang quanh tâm trí người (việc của Bateson và Ashby). Họ đã đề xuất nhiều loại mô hình như mô hình hệ động lực, mô hình otômat, mạng nơron hình thức... để khảo sát các tính chất của hành vi hệ thống như ổn định, cân bằng, khả năng tự tái sinh, tái tổ chức...

Từ điều khiển học sang Động lực học hệ thống (System Dynamics). MIT tiếp tục mở rộng nghiên cứu bằng xây dựng hệ thống thuật ngữ chung và nghiên cứu các máy móc mô phỏng bao gồm cả AI (Trí tuệ nhân tạo), hệ thần kinh...
Điều khiển học nhìn thấy trước nhiều công việc trong kỹ thuật rôbôt và những đại diện tự lập. Trong truyền thông đại chúng, "cyborgs " và "điều khiển học" là chỉ giới hạn tưởng tượng cho "người máy" và "kỹ thuật rôbôt". Các nhà điều khiển học sớm có ~ ham muốn để thăm dò những giống nhau giữa kỹ thuật học và hệ thống sinh vật. Vũ trang với một lý thuyết thông tin, lôgic đại số Boole, nó không thể tránh được cái giả thuyết những hệ thống như những mô hình của não, và thông tin như "có khả năng nhớ" tới máy có "cơ thể ".

3. Phát triển của Điều khiển học

Điều khiển học mở rộng tiếp sang hệ thống công nghiệp, xã hội, sinh thái... (Bia Stafford và Jay Forrester – nhà quản lý, nhà tâm lý học Warren McCulloch, nhà kinh tế học K. Boulding, nhà toán học A. Rapoport), khôi phục bản gốc ý tưởng Plato đã từng đưa ra là tập trung nghiên cứu về điều khiển những quan hệ trong xã hội. Những ý tưởng liên quan đến não, nhân chủng học, kinh tế học, kỹ nghệ học được nghiên cứu tiếp.

Đã phát triển những lý thuyết về các hệ thống phức tạp mà thành tựu là hợp nhất với các lý thuyết sự hỗn độn (chaos theory), lý thuyết phức tạp (complexity theory)... nghiên cứu những hệ thống động, sự hỗn loạn và thích nghi phức tạp, mà công cụ toán học được đưa vào để mô tả hành vi hệ thống.
Forrester quan tâm đến những hệ thống công nghiệp, quốc phòng có khả năng cố gắng tự phỏng đoán hành vi của nó. Anh cũng mở rộng Khái niệm Động lực học hệ thống cho đưa ra năm 1961 vào tổ chức, quản lý các hệ thống Đô thị. Năm 1971 anh đã khái quát hoá kết quả làm việc của mình, xây dựng ngành khoa học mới vào trong tác phẩm World Dynamic.

Động học Hệ thống (System Dynamics): lĩnh vực nghiên cứu những hệ thống mà luồng thông tin phản hồi xuất hiện ở khắp các thành phần của hệ thống và hệ thống phản ánh chúng liên tục qua hành vi hệ thống, làm hệ thống phải củng cố và giữ thăng bằng trong xử lý những luồng phản hồi, phát sinh để đảm bảo hệ thống vững vàng. Động lực họ hệ thống tập trung vào mô hình mô phỏng bằng máy tính để hình dung được hành vi của nó diễn ra thế nào.

Cách tiếp cận điều khiển học mới này nhấn mạnh về nhận thức luận, những vấn đề tâm lý học và xã hội học thổi thêm vào không khí khoa học và kỹ nghệ mới. Những nhà khoa học von Foerster, Pask, và Maturana tiếp tục đưa tiêu điểm quan tâm của điều khiển về hướng nâng cao vai trò sự tự trị và người quan sát dần đưa đến nền tảng vững chắc cho toàn ngành.
Sức mạnh và vai trò hỗ trợ thử nghiệm và phát triển ý tưởng điều khiển học đem lại cho ước mơ tạo nên cuộc sống nhân tạo có thêm sức sống mới... Những tác giả như John Holland, Kauffman và Brian Arthur Stuart và lĩnh vực cuộc sống nhân tạo, đã sử dụng sức mạnh của máy tính hiện đại để đóng vai và thử nghiệm và phát triển nhiều ý tưởng điều khiển học.

4. Vận động đi lên của Điều khiển học...

Do sự phát triển quá nhanh tăng trưởng liên tục các ngành khoa học mới như khoa học máy tính, trí tuệ nhân tạo, mạng thần kinh, hệ thống phức tạp... làm cho phân tán các chuyên gia Điều khiển.

Những ý tưởng cơ bản của điều khiển học đã được sử dụng lại bởi những môn khoa học công nghệ khác làm tiếp cận khoa học tiếp tục ảnh hưởng đến sự phát triển.

Điều khiển học có ảnh hưởng quan trọng tới sự ra đời nhiều khoa học hiện đại: lý thuyết điều khiển, khoa học máy tính, lý thuyết thông tin, lý thuyết số nhiều của automaton, trí tuệ nhân tạo và mạng thần kinh nhân tạo, khoa học nhận thức, khoa học làm mô hình và mô phỏng máy tính, những hệ thống năng động, và cuộc sống nhân tạo. Nhiều khái niệm trung tâm tới những lĩnh vực này , như độ phức tạp, sự tự tổ chức, tự sản sinh, sự tự lập, mạng, sự thích nghi, được đưa ra bởi chính những nhà điều khiển học.

Nhiều khi tinh thần của Điều khiển học lại định kỳ được phát hiện lại hoặc sáng tạo trong những lĩnh vực khác nhau. Ví dụ là sự tái sinh của những mạng thần kinh, đã sáng tạo đầu tiên năm 1940, sau đó là 1960 và 1980; sáng tạo lại những ý tưởng hệ tự lập trong kỹ thuật rôbôt và AI năm 1990; và ý nghĩa của phản hồi dương tính với những hệ thống phức tạp, được những nhà kinh tế học phát hiện lại năm 1990.

5. Hai thế hệ của Khoa học điều khiển

Điều khiển học thứ nhất (trước 1970):
Sau chiến tranh thế giới, những công nghệ điều khiển và máy tính chỉ hướng tới tập trung sự chú ý về cách tiếp cận kỹ nghệ, nơi mà người thiết kế hệ thống xác định hệ thống có những kiến thức gì, hệ thống sẽ làm việc ntn? Các hệ thống con người làm ra có tất cả các kiến thức theo cách thức duy nhất là theo mô hình nhà chế tạo xây dựng nên từ trước.

Điều khiển học thứ hai (sau 1970):
Trên quan điểm thuyết tương đối, không thể phân tách được người quan sát với kết quả quan sát. Trong nghiên cứu hệ thống tích hợp phần có vai trò quan sát vào trong hệ thống hệ thống tăng tính độc để hệ tự xây dựng mô hình hệ thống mà nó tương tác cùng lập, tự trị phát triển trong sự quan sát & tương tác với môi trường.

Ý nghĩa:
Điều khiển học quan tâm tới những thuộc tính hoặc những thành phần cụ thể của các hệ thống vật chất độc lập. Ngành khoa học này cho phép mô tả cùng cách thức vận động ~ hệ thống vật chất có biểu hiện thực tế rất khác nhau, như mạch điện tử, não, và ~ tổ chức, với những cùng khái niệm đó, và để tìm kiếm đồng dạng, giống và khác giữa chúng.

Vì vậy, có thể coi Điều khiển học là Khoa học về sự vận động của vật chất !

Lý thuyết chung các hệ thống

Lý thuyết chung các hệ thống là thuật ngữ được L. Fon Bertalarffy đưa vào vốn từ vựng khoa học dùng để mô tả lý thuyết các hệ thống mở và các trạng thái cân bằng động đề xuất năm 1933 tại trường đại học tổng hợp Chicago. Từ lĩnh vực sinh học các nguyên tắc của lý thuyết này được chuyển sang việc giải quyết những vấn đề kỹ thuật và quản lý.

Theo L.V Bertalanffy thì có một lý thuyết tổng quát và nhiều lý thuyết hệ thống chuyên biệt ứng dụng cho các lĩnh vực khác nhau (như lý thuyết hệ thống tự nhiên, lý thuyết hệ thống xã hội, lý thuyết hệ thống tư duy…).

Sự xuất hiện của "Lý thuyết chung các hệ thống", một lý thuyết thuộc dạng những quan điểm khoa học chung mang tính hình thức và phổ quát, đã thúc đẩy mong muốn của cộng đồng khoa học muốn tiến tới phổ quát hoá các công cụ nhận thức khoa học và tiến tới sự nhận được đặc trưng mang tính luận điểm của toàn bộ các phổ quát. Một trong những nhiệm vụ chính của tiếp cận này là làm rõ và phân tích các quy luật, các quan hệ qua lại chung đối với các lĩnh vực khác nhau của hiện thực. Do vậy cách tiếp cận hệ thống đã được sử dụng trong lý thuyết mang tính chất liên ngành đã nêu, bởi nó tạo ra cơ hội đem những quy luật và những khái niệm từ một lĩnh vực nhận thức sang một lĩnh vực khác.

Trong chương trình xây dựng lý luận của mình ông đã chỉ ra những nhiệm vụ cơ bản:
- Thứ nhất, làm sáng tỏ những nguyên tắc và quy luật chung hành vi của các hệ thống, không phụ thuộc vào bản chất của các thành tố và của các quan hệ giữa chúng;
- Thứ hai, xác lập những quy luật tương tự của khoa học tự nhiên nhờ tiếp cận hệ thống đối với các khách thể sinh học, xã hội.
- Thứ ba, tạo ra sự hợp thức khoa học hiện đại trên cơ sở làm rõ tính tương đồng của các quy luật trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau.

Các nhiệm vụ này dẫn đến sự thay đổi nội dung trên cơ sở những quan niệm hệ thống (chỉnh thể), chức năng, cấu trúc. Chính điều này đã tạo ra tiền đề phương pháp luận để hình thành hệ thống khái niệm mới với nội dung xác định và với quan hệ đã cho một cách rõ ràng với những chuyển đổi giữa chúng. Tổ hợp các khái niệm hệ thống là bộ khung khái niệm khởi điểm, tạo ra sơ đồ nguyên nguyên tắc của sự phân chia khách thể.

Hệ thống - khái niệm trung tâm biểu thị một tập hợp các phần tử trong sự tương tác qua lại thể hiện tính chỉnh thể và tính chung của mình.

Phần tử - đơn vị không thể chia nhỏ được nữa trong một phương thức phân chia đã cho, và nằm trong thành phần của hệ thống, việc có những mối liên hệ giữa các phần tử sẽ dẫn đến sự xuất hiện trong hệ thống chỉnh thể những tính chất mới mà không có ở phần tử trong trạng thái riêng biệt.

Chỉnh thể - hình thức của tồn tại hệ thống với tư cách được xác định chặt chẽ, phản ánh sự độc lập của nó với các hệ thống khác.

Tính chỉnh thể là tính thống nhất của hệ thống như một chỉnh thể được các phần tử thể hiện trong sự tương tác qua lại thực tế của chúng. Nó là cơ sở của hệ thống ổn định.
Quan điểm toàn thể: là quan điểm nghiên cứu của lý thuyết hệ thống

12 nguyên tắc cơ bản của phương pháp hệ thống

1. Bất kỳ sự vật, hiện tượng, quá trình nào trong thế giới đều được coi là một hệ thống. Mỗi hệ thống là một tập hợp các yếu tố, giữa chúng có sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau và với môi trường bên ngoài, tạo nên tính chỉnh thể của hệ thống, đó là những thuộc tính tổng hợp, đặc trưng cho hệ thống, là phương thức tồn tại của hệ thống.

2. Trong mỗi hệ thống, cái toàn thể bao giờ cũng lớn hơn tổng số giản đơn những bộ phận cấu thành, nghĩa là cái toàn thể với tính cách là một hệ thống có những thuộc tính mới, chất lượng mới, chất lượng tổng hợp mà vốn không chứa đựng trong các bộ phận cấu thành. Thuộc tính mới gọi là tính toàn thể, thuộc tính hợp trội có chất lượng cao (emergence) không có ở các thành phần. Nó xuất hiện do tương tác của các thành phần chưa không phải là do hoạt động của các thành phần.

3. Trong sự tiến hoá, việc tham gia tương tác các thành phần góp phần tạo nên những tính chất hợp trội của hệ thống, mặt khác những tính chất hợp trội đó của hệ thống cũng làm tăng thêm phẩm chất của các thành phần.

4. Mỗi hệ thống vừa là hệ thống, đồng thời lại vừa là yếu tố của một hệ thống khác có cấp độ rộng lớn hơn. Mỗi yếu tố vừa là yếu tố, đồng thời lại vừa là hệ thống của các yếu tố, đồng thời lại vừa là hệ thống của các yếu tố khác có cấp độ hẹp hơn.
5. Tính chỉnh thể của hệ thống được cụ thể hoá thông qua các mối liên hệ giữa các yếu tố cấu thành hệ thống và giữa hệ thống với môi trường. Có thể nói, đây cũng chính là sự cụ thể hoá nguyên lý nguyên lý của phép biện chứng duy vật về mối liên hệ phổ biến giữa các sự vật, hiện tượng trong thế giới hiện thực: “Các sự vật, hiện tượng luôn tồn tại trong mối liên hệ qua lại với nhau, luôn có sự tác động qua lại và chi phối lẫn nhau. Sự tác động giữa các sự vật bao giờ cũng mang tính đối ngẫu, tính nhân quả”
6. Tổng thể các mối liên hệ đưa đến khái niệm cấu trúc và tổ chức hệ thống. Theo trình tự, cấu trúc của hệ thống có thể được biểu thị theo chiều ngang (khi nói đến các mối liên hệ giữa các yếu tố khác loại). Cấu trúc dọc dẫn đến khái niệm cấp độ của hệ thống.

7. Phương thức điều chỉnh các cấu trúc đa cấp độ là điều khiển. Đó là phương thức liên hệ giữa các cấp độ hết sức đa dạng mà nhờ đó hệ thống mới hoạt động và phát triển bình thường.

8. Từ vấn đề điều khiển dẫn đến vấn đề tính hướng đích của các hành vi hệ thống, bởi vì điều khiển nghĩa là giải quyết một nhiệm vụ nào đó, đạt đến một mục đích nào đó theo một chương trình nhất định. Tuy nhiên tính hướng đích ở đây không phải là mục đích luận tầm thường, mà là theo nghĩa hiện đại của điều khiển học.

9. Gắn liền với vấn đề điều khiển và tính hướng đích, phương pháp hệ thống còn quan tâm đến trình độ tự tổ chức của giới hữu sinh và tính tự điều chỉnh của các hệ thống hữu sinh và kỹ thuật. Đặc biệt, trong đời sống xã hội, các hệ thống xã hội không chỉ là một hệ thống tự tổ chức, mà còn là một hệ thống tổ chức. Sự thống nhất giữa tự tổ chức và tổ chức, giữa tự điều khiển và điều khiển là đặc trưng cơ bản của các hệ thống xã hội.

10. Các sự vật luôn vận động, không ngừng biến đổi cũng như môi trường xung quanh nó. Nguồn gốc biến đổi của hệ thống nằm ở bản thân hệ thống, mà trước hết là ở sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập bên trong hệ thống. Chẳng hạn sự thống nhất có mâu thuẫn giữa hệ thống và yếu tố, giữa yếu tố và cấu trúc, giữa cái toàn thể và bộ phận, giữa cấu trúc và chức năng...

11. Phương pháp hệ thống quan tâm đến mối quan hệ giữa hoạt động và phát triển của hệ thống, tức là xem xét mối quan hệ giữa trạng thái ổn định bên trong và quá trình phát triển của nó. Nói cách khác phương pháp hệ thống cần giải quyết vấn đề đồng đại và lịch đại, nhằm tìm ra cơ chế tương ứng để xây dựng nên bức tranh thống nhất của khách thể. Xét về mặt đồng đại, tức là xem xét sự vật ở một thời điểm nhất định với tất cả các mối liên hệ phức tạp của nó, còn xét về mặt lịch đại, tức là xem xét sự vật trong quá trình vận động, phát triển theo thời gian của nó. Theo đó, phương pháp hệ thống gắn liền với nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và sự phát triển.

12. Tính đa chiều (multidimensionality) là một đặc điểm cốt yếu của tư duy hệ thống. Trong các hệ thống luôn tồn tại những khuynh hướng đối lập nhau, những xu thế trái ngược nhau, có những đối lập dẫn đến đối kháng cực đoan đòi hỏi một mất một còn, nhưng đó không phải là phổ biến.

Các khái niệm cơ bản của lý thuyết hệ thống

Hệ thống (System)
Tập hợp các phần tử có quan hệ chặt chẽ với nhau tác đông qua lại nhau một cách có quy luật để tạo thành một chỉnh thể, từ đó xuất hiện những thuộc tính mới gọi là tính trồi, đảm bảo thực hiện những chức năng nhất định. (từng phần tử riêng lẻ không có hoặc có nhưng chưa đáng kể)

Đơn vị hệ thống, phần tử (System units, elements)
Bộ phận của hệ thống các tiểu hệ tương tác một cách hệ thống trong suốt thời gian. Phần tử mang tính độc lập tương đối, thực hiện chức năng nhất định và không thể phân chia được nữa dưới góc độ hoạt động của hệ thống.
Có thể là các dạng hệ thống của vật sống, vật chất, tinh thần, xã hội... Để hiểu hệ thống không những hiểu các phần tử trong hệ thống mà còn phải hiểu các mối liên hệ giữa chúng (liên hệ cơ học, liên hệ năng lượng, liên hệ thông tin...)

Hệ thống cha (Super system)
Hệ thống lớn hơn chứa các hệ thống trong một tập con các biến. Nó cung cấp ngữ cảnh của 1 hệ thống. Hệ thống và hệ thống cha cũng như hệ thống con liên quan nhờ quan hệ thành phần-toàn thể.

Hệ thống con (Subsystem)
phần nhỏ của hệ thống lớn hơn được định nghĩa trong tập con các biến của hệ thống lớn hơn. Hệ thống con được giới hạn bởi người quan sát song vẫn có thể duy trì đường biên và nhận dạng riêng của nó. Hệ thống con có thể chồng lên vài biến và nâng cao đến cấu trúc thể hiện tính độc lập, ví dụ: kinh tế, hệ thống giáo dục và nhà nước là 3 hệ thống con của xã hội.

Cấu trúc hay cơ cấu hệ thống (Structure)
Là hình thức cấu tạo của hệ thống, phản ánh sự sắp đặt có trật tử của các phân hệ, các phần tử của hệ thống và các quan hệ giữa chúng theo một dấu hiệu nhất định. Mối quan hệ giữa các đơn vị hệ thống với nhau, mẫu dạng/hình thức của các mối quan hệ giữa các thành phần hệ thống. Hiểu cơ cấu hệ thống tức là hiểu biết quy luật sinh ra của các phần tử và các mối quan hệ giữa chúng xét trong không gian, thời gian.
Từ định nghĩa có thể rút ra:
- Thứ nhất, cơ cấu tồn tại như một thành phần bất biến tương đối của hệ thống. Nhờ có cơ cấu mà hệ thống có thể được sự ổn định để đảm bảo trạng thái nội cân bằng của nó. Tuy được coi là một hệ tĩnh, cơ cấu không phải là không biến đổi. Khi mối liên hệ giữa các phần tử hoặc số phần tử của hệ thay đổi đến một mức độ nhất định nào đó thì cơ cấu sẽ thay đổi. Để sự thay đổi cơ cấu không gây khó khăn cho việc thực hiện chức năng thì cần phải tiến hành quản lý sự thay đổi của hệ thống.
- Thứ hai, một hệ thống thực tế có rất nhiều cấu trúc khác nhau, tuỳ theo các dấu hiệu quan sát gọi là sự chồng chất cơ cấu
- Thứ ba, một hệ thống khi đã xác định được cơ cấu thì nhiệm vụ nghiên cứu quy về việc lượng hoá đến mức có thể các thông số đặc trưng của các phần tử và các mối quan hệ của chúng. Khi cơ cấu hệ thống khó quan sát thì việc nghiên cứu cơ cấu hệ thống chỉ có thể dừng lại ở mức độ định tính. Trong thực tế cần kết hợp cả 2 mức độ nghiên cứu định tính và định lượng.
Trong các hệ thống ta gặp nhiều loại cấu trúc khác nhau. Có cấu trúc chặt chẽ và cấu trúc lỏng lẻo. Có cấu trúc hiện (được hình thức hoá một cách rõ ràng) và cấu trúc mờ (không được hình thức hoá hoặc hình thức hoá không rõ ràng). Có cấu trúc một cấp và cấu trúc phân cấp...

Quá trình hay các hoạt động xử lý (còn gọi là quá trình hệ thống- process or conversion process)
Sự tương tác những đơn vị hệ thống với nhau, chuỗi những hoạt động, tương tác nhận được thay đổi để sản sinh đầu ra.

Hành vi của hệ thống
Là tập hợp các đầu ra có thể có của hệ thống trong một khoảng thời gian nhất định. Về thực chất hành vi của hệ thống chính là cách xử sự tất yếu mà trong mỗi giai đoạn phát triển của mình hệ thống sẽ chọn để thực hiện.

Trạng thái - thực trạng của hệ thống (State)
- Trạng thái là tập hợp các tính chất cơ bản của hệ thống (khả năng kết hợp giữa đầu vào và đầu ra của hệ thống) xét ở một thời điểm nhất định. Trạng thái của tổ chức còn gọi là thực trạng của tổ chức nếu quy định rõ khoảng thời gian, không gian cụ thể của hệ thống được đem ra xem xét.
- Trạng thái của hệ thống là tập các giá trị mà biến của nó có được tại thời điểm đó. Bất kỳ thuộc tính hay điều kiện được định nghĩa tốt nào cũng được nhận ra nếu nó xảy ra lần 2. Trạng thái được mô tả là tập hợp các giá trị thời của các biến trong hệ thống. Trạng thái loại trừ tương quan. Máy móc có 1 trạng thái ở 1 thời điểm, song cũng có thể có nhiều hơn 1 trạng thái 1 lúc.

Ổn định (Stability)
- Xu hướng của biến hay của một hệ thống duy trì trong giới hạn được định nghĩa và nhận biết bất chấp ảnh hưởng của bên ngoài. (ổn định mở rộng hay tổng quát). Kỹ năng của hệ thống duy trì không đổi, đáp ứng lại các can thiệp hay rạn nứt của hệ thống có nguyên nhân từ những can thiệp từ bên ngoài. ý tưởng ổn định kết hợp khái niệm ổn định cổ điển và khái niệm mới của Hollig về khả năng phục hồi.
Khả năng trở về cân bằng của một hệ thống hay đối tượng sau khi dịch chuyển là sự ổn định. Có thể có loại ổn định tĩnh (tuyến tính) và động (phi tuyến).
- Ổn định của một hệ thống là khả năng trở lại trạng thái gốc, càng nhanh càng ổn định.

Độ đa dạng(Variety)
Số đầu ra từ một hệ thống được hạn chế nhờ phân loại trạng thái có thể trong hệ thống và/hoặc phân loại đầu ra của hệ thống. Số giao tiếp thay thế giữa 2 hệ thống được hạn chế nhờ hệ thống này có ít nhất các đầu ra có thể và/hoặc ít nhất đầu vào có thể chọn lựa.

Ràng buộc (Constraint)
- Quan hệ giữa hai tập hợp mà phân loại tồn tại dưới 1 điều kiện ít hơn phân loại tồn tại dưới một điều kiện khác. Phân loại chung được định nghĩa bởi các biến lựa chọn bởi nhà quan sát. Ràng buộc làm giảm sự phân loại này đến sự phân loại thực sự thấy được. Ashby nói “nhà điều khiển học nhìn vào những gì không xảy ra”. Ràng buộc hay nguyên lý vận hành tương tác của tập các biến, quyết định điều gì không xảy ra.
- Ràng buộc là sự hạn chế ngụ ý bởi tự nhiên hay con người, không cho phép một hành động xảy ra. Ràng buộc nghĩa là các đối tượng không đạt đến được. Hành động, thay thế, hậu quả, đối tượng được cho là khả thi. Trong một nghiên cứu, một số ràng buộc được xét hay không thể đặt ra vấn đề, một số khác có thể bị loại bỏ nếu phân tích chứng minh trường hợp tốt cho nó.

Ràng buộc tương quan (Mutual Constraint):
Là một hành động mà 2 hệ thống ràng buộc lẫn nhau.

Quỹ đạo của hệ thống
trạng thái đầu -> trạng thái cuối: là chuỗi các trạng thái nối hệ thống từ trạng thái đầu về trạng thái cuối (tức mục tiêu) trong một khoảng thời gian nhất định. Như vậy quỹ đạo vạch ra con đường đi của hệ thống để đến được mục tiêu. Đối với các tổ chức, quỹ đạo cần phải được xác định từ chức năng lập kế hoạch. Thực hiện kế hoạch chính là đưa tổ chức chuyển dịch từ trạng thái này sang trạng thái khác dọc theo quỹ đạo định trước để đến được mục tiêu.

Đầu vào (Input)
Các loại tác động có thể mà hệ thống nhận được từ môi trường. Nó là sự đóng góp hay kết quả của môi trường hoặc môi trường tiểu hệ thống, tới hệ thống dưới sự xem xét.

Đầu ra (Output)
Kết quả của quá trình hoặc hoạt động của hệ thống. Là cái phản ứng trở lại từ hệ thống đến với môi trường. Tập hợp những đầu ra của hệ thống gọi là tương tác của hệ thống với môi trường; có thể có nhiều loại tương tác khác nhau nhằm trao đổi năng lượng, vật chất, thông tin.

Môi trường (Enviroment)
Mọi thứ bên ngoài không thuộc hệ thống đang xét, nhưng lại có quan hệ, tác động với hệ thống: tác động lên hệ thống và chịu tác động của hệ thống. Những điều kiện và ảnh hưởng ngoài đến thao tác, bảo trì và thay đổi của hệ thống.

Phản hồi (Feedback)
Thông tin về đầu ra của hệ thống truyền thông trở lại hệ thống. Điều này giúp cho hệ thống tự học từ môi trường hoặc từ môi trường của các tiểu hệ thống.

Mục đích, mục tiêu (Goal, Purpose, Objective)
Mục tiêu của hệ thống là trạng thái hệ thống mong đợi, dự định đạt tới, cần có và có thể có sau một thời gian nhất định bằng hoạt động của nó. Nó cần có vì xuất phát từ đòi hỏi của hệ thống, của môi trường và có thể từ nguồn lực và tiềm năng có thể huy động của hệ thống. Nó có thể được thông báo, bao hàm rõ ràng, cụ thể hoặc nhất thời. Không nhất thiết là “tốt” hay “xấu”liên quan đến phán xử giá trị. Tồn tại những hệ thống tự thân không có mục đích.
Xét trên quan hệ thống với môi trường thì mục tiêu có 2 loại:
1) các đầu ra cần có gọi là mục tiêu ngoài,
2) các đầu vào có thể sử dụng và các cấu trúc bên trong hệ thống gọi là mục tiêu trong.
Xét theo mối quan hệ bên trong, hệ thống có mục tiêu chung là mục tiêu định hướng của cả hệ và các mục tiêu riêng là mục tiêu cụ thể của từng phần tử, từng phân hệ trong hệ thống. Giữa mục tiêu chung và mục tiêu riêng có thể có sự thống nhất hoặc không thống nhất. Tính có mục đích là đặc trưng của hệ thống phức tạp. Mục đích có thể không xuất hiện từ trước mà xuất hiện trong những giai đoạn nhất định.

Chức năng của hệ thống (Function)
Là những nhiệm vụ mà hệ thống phải thực hiện, là khả năng của hệ thống trong việc biến đầu vào thành đầu ra. Như vậy chức năng của hệ thống là lý do tồn tại của hệ thống, là khả năng tự biến đổi trạng thái của hệ thống.

Vấn đề (Problem)
Là khoảng cách giữa điều mong muốn. có thể thực hiện được nhưng chưa đạt tới với thực tế.

Nguồn lực của hệ thống
Tập hợp các yếu tố đa dạng mà hệ thống sử dụng để thực hiện mục tiêu của mình. Nguồn lực có thể là đầu vào cho hoạt động, có thể ở dạng hữu hình hay vô hình. Nguồn lực của tổ chức hữu hạn nhưng tiềm năng của nguồn lực thì vô hạn.

Động lực của hệ thống
Những kích thích đủ lớn để gây ra sự biến đổi hành vi của các phần tử hoặc của cả hệ thống. Động lực có 2 loại động lực bên trong và động lực bên ngoài. Động lực bên trong là động lực do chính các phần tử, các phân hệ được cấu trúc hợp lý tạo ra những hoạt động cùng chiều. Động lực bên ngoài là lực tác động của môi trường bên ngoài tác động vào. Động lực chủ yếu quyết định sự phát triển của hệ thống là động lực bên trong.

Điều khiển (Control)
Chọn đầu vào cho hệ thống để tạo ra trạng thái hay đầu ra thay đổi trong 1 cách mong muốn. 1 hiệu quả ràng buộc trên 1 biến, 1 định hướng hành vi của 1 hệ thống hay tập hợp thông số của hệ thống. Cách giao tiếp bất kỳ mà nhờ điều kiện định nghĩa của nó, 1 hành vi nhận liên quan đến điều khiển của phía nhận nhờ người gửi.

Cơ chế của hệ thống
Phương thức hoạt động hợp với quy luật khách quan vốn có của hệ thống. Cơ chế tồn tại đồng thời với cơ cấu của hệ thống, là điều kiện để cơ cấu phát huy tác dụng đưa hệ thống đến mục tiêu.
Cơ chế điều khiển tác động có chủ đích của chủ thể điều khiển bao gồm 1 hệ thống các quy tắc và các ràng buộc về hành vi đối với mọi đối tượng ở mọi cấp trong hệ thống nhằm duy trì tính trồi của cơ cấu và đưa hệ thống tới mục tiêu.
Trong các hệ thống tự nhiên, cơ chế hoàn toàn mang tính khách quan và hoạt động một cách tự phát. Đối với các hệ thống nhân tạo, cơ chế ít nhiều mang tính chủ quan vì có hoạt động tự giác của con người. Nếu sự can thiệp có ý thức của con người phù hợp với quy luật hoạt động khách quan của hệ thống thì cơ chế sẽ thúc đẩy sự phát triển của hệ thống, ngược lại sẽ kìm hãm sự phát triển của nó.

Tiêu chuẩn của hệ thống
Một số quy tắc, một số chuẩn mực để lựa chọn phương pháp cách thức đạt mục tiêu chung của hệ thống.

Mô hình (Model)
Kiến thức là sự tồn tại trong hệ thống điều khiển của 1 mô hình của một phần thực tại.
Loại mô hình mới nhất là siêu hệ thống áp dụng quan hệ đồng dạng giữa các trạng thái của 2 hệ thống con, 1 hệ được mô hình hoá, 1 hệ hình thành mô hình.

Một mô hình là 1 hệ thống S= với:
• 1 hệ thống mô hình hoá của W= với các trạng thái W={wi} và hoạt động hay nguyên lý L = W → W . Ví dụ W có thể là tập phím nhấn của máy tính hay thế giới vật lý, trong khi K là hành vi của nguyên lý tự nhiên hay vận hành.
• Một hệ thống mô hình M = với trạng thái nội mô hình hoặc thể hiện M= {mi} và một tập nguyên lý của 1 hàm mô hình R: M→M. Ví dụ M có thể là tập các chuỗi biểu tượng hay tín hiệu trung lập, trong khi nguyên ký R là hành động của não hay máy tính,
• Hàm thể hiện E: W→R, ví dụ E là sự đánh giá, chấp nhận hay quan sát. Khi L, R, E thay đổi ta có m2=R(m1)=R(E(w1))=E(L(w1)). Dưới các điều kiện này, S là 1 mô hình tốt và hệ thống mô hình M có thể dự báo hành vi của W. Có thể gọi S là hàm tạo dự đoán của W.
• Tuy nhiên có thể M cũng là một mô hình, S là một siêu mô hình. Hàm thể hiện không tạo ra dự đoán trực tiếp mà tạo ra 1 mô hình khác, từ đó tạo ra dự đoán. Chúng ta cần hiểu kiến thức là 1 cấu trúc phân cấp để tạo ra dự đoán lặp lại về thế giới và bản thân, từ đó cho phép hệ thống điều khiển ra quyểt định về hành động của nó.

Thể hiện, biểu diễn (Representation)
Nếu 1 cái nào đó đứng thế cho chỗ của 1 cái khác hoặc thay thế cho nó thì cái này được coi là đại diện hay thể hiện của cái kia.
Ví dụ như đại diện của hiến pháp là chính phủ; đại diện của ngôn ngữ của 1 sự vật, sự kiện là ký hiệu
Việc tin tưởng rằng tất cả kiến thức là đại diện cho các đặc tính của thể giới thiệu là không thể chấp nhận được vì tất cả các miêu tả hay thông điệp đều nói về những thứ gì đó khác.

Ngôn ngữ của hệ thống
Hình thức phản ánh chức năng của hệ thống.

Biến thể (Variation)
... khi các khả năng là nhỏ và được phân bố qua 1 số lớn thay thế, entropi thống kê là thước đo của biến thể.

Siêu hệ thống (Meta system)
Siêu hệ thống là một hệ thống điều khiển các hệ thống con cùng là thành phần trong một hệ thống điều khiển .

Biến đổi siêu hệ thống (Metasystem Transition)
Một hoạt động tạo nên meta hệ thống.

Độ vững (Rigidity)
Thuộc tính bền vững của biến đổi meta hệ thống. Một MST là chắc chắn nếu phân loại của từng hệ thống con được điều khiển là ổn định. MST là linh động nếu mỗi hệ thống con vẫn biến đổi. Phép đo biến đổi nội của phân loại trong biến đổi meta hệ thống (MST)

Quy mô (Scale)
Mức quy mô của MST. Một phân loại của hệ thống con là điều khiển được trong MST. Phép đo của biến đổi bên ngoài của phân loại trong biến đổi hệ thống meta. MST là có quy mô lớn nếu quy mô > 1 và thấp nếu quy mô = 1.

Giao diện (Interface)
Điểm, lớp tiếp xúc làm ranh giới chung của 2 hoặc nhiều hơn hệ thống, tiểu hệ thống.

Sự tương tác (Interaction)
- Hoạt động tương hỗ giữa 2 hệ thống. Qua tiếp xúc giữa 2 hệ thống (tức giao diện) nơi ranh giới thâm nhập liên kết chúng trong 1 sự kiện chung (tạo nên một hệ thống mới).
- Các hệ thống tương tác lẫn nhau trong vòng đời của mình. Qua tương tác, các hệ thống trao đổi nhau với nhau dưới các dạng hợp khác nhau từ 3 thành phần căn bản là: năng lượng, thông tin và vật chất.

Sự kết nối (Linkage)
Gắn kết hay kết nối các hệ thống, tiểu hệ thống trong 1 chuỗi hay lượt tương tác.

Tác động (Impact)
Hiệu quả hay sự thay đổi của môi trường hoặc môi trường các tiểu hệ thống, được dẫn đến bởi hoạt động (đầu ra) của hệ thống.

Kết quả (Outcome)
Kết quả cuối hay hiệu quả của xử lý tương tác trên toàn bộ hệ thống. Trạng thái rộng hơn hoặc toàn bộ hệ thống sau khi 1 hệ thống đã hoạt động.

Nhiễu hệ thống
Những tác động bất lợi từ môi trường hoặc sự rối loạn trong nội bộ hệ thống, làm lệch quỹ đạo hoặc làm chậm sự biến đổi của hệ thống đến mục tiêu.

Entropy/Engentropy
Entropy là độ đo xu hướng của 1 hệ thống để mất năng lượng hay thông tin cho môi trường để các thành phần trở về trạng thái đồng nhất. Entropy càng lớn thì độ bất định của hệ thống càng lớn.
Engentropy là độ đo xu hướng của 1 hệ thống để mất tổ chức để quay về trước, khi bị entropy ngăn trở làm hướng về phía lộn xộn, phá vỡ tổ chức. Hệ thống mở yêu cầu tăng cường engentropy để cân bằng quá trình entropy.

Toàn thể hệ thống (Total system)
Toàn thể những tương tác của 1 hệ thống bao gồm môi trường và môi trường những tiểu hệ thống.

Hệ thống tiêu điểm (Focal system)
Hệ thống dưới sự xem xét hoặc phân tích tách biệt với môi trường và tiểu môi trường mà nó có tương tác.

Vòng đời (Life Cycle)
Quá trình vận động của các hệ thống từ lúc xuất hiện hệ thống cho đến lúc hệ thống tiêu vong.

Lớp (Layer)
Quá trình tương tác có thể được chúng ta phân thành các lớp (layers) theo chức năng tách biệt. Mỗi lớp tương tác với 2 layers khác trừ layer ngoài cùng tương tác với hệ thống kia và layer trong cùng như đảm đương với đặc trưng cấu trúc (vật chất ) của hệ thống
- Lớp ngoài cùng lo chuẩn bị cung cấp các thành phần phù hợp với loại thành phần lớp tiếp nhận của hệ thống khác thuận tiện thao tác !
- Giữa các lớp (layers) thống nhất nhau cơ chế trao đổi thông tin: quy ước mã bao gồm ngôn ngữ, ngữ nghĩa để cho 2 lớp tiếp giáp nhau diễn ra hoạt động trao đổi thông tin (truyền thông) & phù hợp với cách xử lý thông tin của từng layer.

Phân loại hệ thống
Tuỳ thuộc vào các dấu hiệu phân loại khác nhau có thể phân chia các hệ thống thành các loại sau đây:

a. Hệ đóng và hệ mở: theo mức độ quan hệ với môi trường
- Hệ mở (Open System): Có tương tác với môi trường: nhận đầu vào từ môi trường và có đầu ra đến môi trường
- Hệ đóng (Closed System): là một hệ cô lập. Chỉ có tương tác giữa các thành phần hệ thống của hệ thống, không có đầu vào và ra với môi trường.

b. Hệ đơn giản và hệ phức tạp: là hệ có độ đa dạng nhỏ hay lớn (mức độ quan hệ nội bộ). Các tổ chức bao giờ cũng là hệ phức tạp.

c. Hệ phản xạ đơn hay hệ phản xạ phức tạp: Hệ mà cứ mỗi tác động của môi trường chỉ có một vài cách phản ứng đơn trị, nhất định theo quy luật thì được gọi là hệ phản xạ đơn. Hệ phản xạ phức tạp là hệ mà trước mỗi tác động của môi trường, các phản ứng của hệ là không lường hết được và không theo một quy luật nhất định.

d. Hệ thứ bậc và hệ phi thứ bậc: hệ có cơ cấu phân cấp hay không phân cấp.
Cơ cấu của hệ thứ bậc có nhiều cấp khác nhau - cấp trên và một hay nhiều cấp dưới. Các tổ chức chính thức thường là những hệ thứ bậc. Có những tổ chức không phân cấp. Nguyên tắc hoạt động của các tổ chức phi thứ bậc là dựa trên tinh thần hợp tác chứ không dựa trên quyền lực.

e. Hệ động và hệ tĩnh: Hệ có trạng thái biến đổi theo thời gian là hệ động, ngược lại, hệ có trạng thái không biến đổi theo thời gian được gọi là hệ tĩnh.
Việc phân chia các hệ thống thành động và tĩnh hoàn toàn mang tính tương đối. Trên thực tế việc chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác của hệ thống bao giờ cũng cần một thời gian nhất định gọi là quá trình chuyển đổi. Nếu quá trình này là đáng kể, hệ thống được coi là tĩnh. Nếu quá trình chuyển đổi quá ngắn, lúc đó có thể coi hệ thống thay đổi trạng thái một cách tức thời và được gọi là hệ động. Ví dụ, cơ cấu tổ chức được coi là hệ tĩnh trong khi cơ chế là một hệ động.

f. Hệ điều khiển được và không điều khiển được: Hệ điều khiển được là hệ thống mà trạng thái hoặc hành vi của nó có thể được định hướng tới mục tiêu cho trước. Sự định hướng này được thực hiện: 1) do các tác động điều khiển có ý thức của con người hoặc 2) do có cơ chế điều khiển tồn tại khách quan bên trong hệ thống. Trong trường hợp thứ nhất, hệ thống bị điều khiển, còn trường hợp thứ hai hệ thống tự điều khiển. Con người có ý thức là một hệ điều khiển được và tự điều khiển do chính cơ chế hoạt động của hệ thần kinh trung ương. Hệ thống không điều khiển được khi không thể định hướng trạng thái hoặc hành vi của nó tới mục tiêu cho trước.

g. Hệ tự điều chỉnh và hệ không tự điều chỉnh được: Khi cơ chế nội tại của hệ thống có khả năng làm cho hệ thống thích nghi được với những biến đổi của môi trường để giữ cho trạng thái của nó luôn nằm trong một miền giá trị ổn định thì hệ thống được gọi là hệ tự điều chỉnh.

Nguyên lý Hệ thống và Điều khiển học

Những nguyên lý/định luật đóng vai trò mô tả những ý tưởng cơ bản nhất trong một khoa học, thiết lập khung/phương pháp luận để giải quyết vấn đề, hướng dẫn cho tư duy với mọi lĩnh vực nói chung. Những thuộc tính của các nguyên lý này là:
• Cơ sở: Những nguyên lý là sơ cấp hoặc nguyên thủy với mọi cái suy ra từ chúng. Chúng là khởi đầu cho một hệ thống tư duy.
• Đơn giản : Những nguyên lý cần phải đơn giản gần như hiển nhiên.
• Phổ quát: Những nguyên lý cần phải có tính khả dụng, phổ thông trong thực tế trong khoa học điều khiển và hệ thống.

Dưới đây là tập hợp những nguyên lý điều khiển học cơ bản được phác thảo dựa vào sự tự xuất hiện các hệ thống qua sự biến đổi và chọn lọc.

A. Occam Razor. Số những phát biểu không cần cao quá những gì cần thiết cho giải thích bất cứ cái gì.

Nguyên lý này là bộ phận của nhận thức luận, và có thể được thúc đẩy bởi yêu cầu tính bình dị tối đa cho những mô hình nhận thức. Tuy nhiên, ý nghĩa của nó có thể mở rộng tới trừu tượng nếu nó được giải thích trong việc nói rằng đơn giản hơn làm mẫu sẽ có vẻ hơn là đúng hơn những phức tạp, trong những từ khác, cái đó "bản chất" thích đơn giản.

B. Nhận biết tính khác biệt. Hai thực thể mà không cho phép bất kỳ có những thuộc tính cần để phân biệt chúng thì cần phải nhìn như một thực thể đơn.

Nó có thể được dẫn xuất ra từ nguyên lý Occam, ngụ ý rằng nếu không có lý do tại sao 2 thứ cần phải được phân biệt thì tốt hơn để chỉ cần xác định chúng như của cùng 1 thực thể.

C. Nguyên lý tính Nhân quả. Những nguyên nhân giống nhau tạo nên những kết quả giống nhau (1)
Có thể phát biểu như sau : Những nguyên nhân khác nhau sẽ tạo ra có những kết quả khác nhau. (2)

D. Nguyên nhân trên xuống dưới. Tất cả các quá trình đồng mức ở một phân cấp điều khiển được kiềm chế và thực hiện trong sự phù hợp với những luật của mức cao hơn.

Như vậy sự xác định hành vi cần theo chiều từ trên xuống chứ không phải từ dưới hướng lên trên.

Sau đây là hệ thống các nguyên lý:

1. Nguyên lý lưỡng tính, mâu thuẫn thống nhất phức thể-chỉnh thể hệ thống: Bản chất sâu xa nhất của tồn tại hệ thống là tồn tại trong mâu thuẫn biện chứng, tức là trong sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập, bao trùm nhất là giữa tính phức thể (đa dạng, tương tác đa biến: Heterogeneity) và tính chỉnh thể (thống nhất: Wholeness, Unity) của nó.

- Nguyên lý “Toàn bộ hơn tổng của những phần” bao hàm các quan niệm về tổ chức của hệ thống: cơ cấu của những thành phần, có cấu hình ổn định và những sự ràng buộc và thuộc tính rõ nét. Hệ thống không phải là phép cộng đơn giản của các phần tử, bộ phận hợp thành hệ thống. Hệ thống xuất hiện loại thuộc tính mới gọi là tính trồi (emergence). Tính trồi là cái mới xuất hiện do liên kết các yếu tố, bộ phận tạo thành hệ thống chỉnh thể. Người ta có thể đo lường “cái gì đó lớn hơn” qua các số đo vật chất, năng lượng và thông tin. Tính hệ thống do đó là sự tăng trưởng vật chất, năng lượng và thông tin. Mặt khác, tính hệ thống là sự ràng buộc (constraint). Nếu liên kết các bộ phận thành chỉnh thể thì độ tự do của các phần tử, bộ phận đó sẽ bị giảm bậc tự do (ví dụ điện tử liên kết trong nguyên tử, thành viên lập gia đình…)

2. Nguyên lý tự tại tương đối: Tồn tại hệ thống là tự tồn tại nhưng đó chỉ là tương đối, bởi nó không thoát khỏi sự quy định và tương tác với môi trường. Tự tại hệ thống có nhiều biểu hiện khác nhau như:

- Cân bằng nội tại (Homeostasis) là biểu hiện của sự tự tại hệ thống;

o Hệ thống chỉ ở trạng thái cân bằng nếu trạng thái cân bằng đó được mọi phần tử, mọi bộ phận của hệ thống đó chấp nhận.
o Chuyển tiếp Bất cân đối : entropi và năng lượng (Tự tổ chức hệ thống) Hệ thống có xu hướng chuyển tiếp từ 1 cấu hình bất ổn đến ổn định là có, nhưng ngược lại thì không. Điều này ngụ ý sự không đối xứng cơ bản trong sự tiến hóa: phương hướng thay đổi từ không ổn định đến ổn định (thăng bằng) có xác suất lớn hơn là hướng ngược lại.

- Hướng đích cân bằng (Equafinality) trong nội tại và với môi trường (sự đồng điệu với môi trường) đều là biểu hiện của đặc tính hệ thống tự tại tương đối.

o Nguyên lý Nữ hoàng Đỏ: Sự phát triển liên tục 1 hệ thống tiến hoá là cần thiết đủ để đảm bảo, duy trì sự thích hợp tương đối của nó với những hệ thống cùng nó tiến hoá. (trong điều kiện giữ vững lợi thế chọn lọc của sự tiến hoá, giữ ưu thế trong sự chia sẻ tài nguyên chung). Có thể phát biểu cách khác, trong một thế giới cạnh tranh, tiến triển liên tục, bền bỉ cần đủ cho sự duy trì tồn tại hệ thống.
o Nguyên lý Phổ biến "Peter": Trong sự tiến hóa các hệ thống hướng phát triển tới giới hạn năng lực thích ứng của hệ.

- Tự vận động, Tự biến đổi bao gồm Tự điều chỉnh (Self-regulating), Tự phân hoá (Self-diferentiating) cũng đều là biểu hiện của đặc tính hệ thống Tự biến hoá theo nghĩa tương đối. Phản hồi (Feedback) là biểu hiện rõ rệt của tự tại tương đối, bởi vì phản hồi âm làm suy yếu, thậm chí dẫn tới nguy cơ giải thể hệ thống.

o Thông tin phản hồi: Bên cạnh dòng thông tin từ cơ quan điều khiển tới đối tượng điều khiển còn tồn tại dòng thông tin đi ngược lại từ đối tượng điều khiển về cơ quan điều khiển gọi là liên hệ ngược (feedback). Muốn quá trình điều khiển có chất lượng thì việc chọn tác động điều khiển phải căn cứ vào trạng thái của đối tượng điều khiển:
- Quá trình điều khiển theo mạch hở: cơ quan điều khiển không quan tâm đến hành vi của hệ thống
- Điều khiển theo mạch kín: Cơ quan điều khiển dựa vào quan sát hành vi của hệ thống để điều chỉnh tác động.
- Điều khiển phối hợp: thông tin phản hồi cả từ input lẫn output, cả phản hồi âm và phản hồi dương

o Cần thiết Ða dạng. Càng đa dạng những hoạt động sẵn sàng ở 1 hệ thống điều khiển, càng tăng khả năng khắc phục sự đa dạng từ các hỗn loạn. (hệ có thể cho nhiều output khác nhau theo nhiều hướng – nghĩa là có bậc tự do cao, đa dạng trong hành vi)

Luật này xuất phát từ luật do Ashby phát biểu (1958), “Để duy trì sự vững vàng, sự đa dạng trong hệ thống điều khiển phải lớn hơn hoặc bằng sự đa dạng của những hỗn loạn”.

Điều khiển (hoặc sự hiệu chỉnh) thực chất là việc làm giảm sự đa dạng: những hỗn loạn với sự đa dạng cao ảnh hưởng tới bên trong hệ thống cần phải được giữ càng ít ảnh hưởng tới trạng thái mục đích của hệ thống càng tối, và như vậy chính là duy trì 1 sự đa dạng thấp. Bên trong nghĩa là ngăn ngừa sự truyền đa dạng từ môi trường đến hệ thống. Muốn quá trình điều khiển có chất lượng thì đa dạng của cơ quan điều khiển phải tương ứng với đa dạng của đối tượng điều khiển.

Đa dạng của cơ quan điều khiển: là khả năng và biện pháp mà cơ quan điều khiển đó có thể dùng để chế ngự đối tượng điều khiển. Cụ thể hơn đa dạng của cơ quan điều khiển thể hiện ở: khả năng thu thập thông tin (lớn, nhanh, chính xác), truyền tin nhanh, lưu giữ, bảo quản thông tin tốt, lấy sử dụng nhanh chóng, phân tích xử lý tốt, chọn quyết định tốt, tổ chức thực hiện tốt

Thực tế là cơ quan điều khiển luôn quá nhỏ so với đối tượng điều khiển nên dù có cải tiến cơ cấu cơ quan điều khiển đến đâu thì tính đa dạng của nó cũng hạn chế. Để giải quyết mâu thuẫn đó, khi có nhiều vấn đề phức tạp chỉ nên tập trung vào các vấn đề mấu chốt, không dàn mỏng lực lượng. Đồng thời phải tăng cường khả năng của cơ quan điều khiển bằng các biện pháp như tăng cường trang bị kỹ thuật, nâng cao trình độ quản lý, cải tiến cơ cấu hệ thống quản lý.

o Nguyên lý Ràng buộc Cần thiết. Khả năng hệ thống tránh sai sót hoặc lựa chọn bất khả thi là phải có những ràng buộc về hành vi của hệ thống điều khiển. Nếu không có sự ràng buộc nào tồn tại, thì hệ thống phải thử/sai bằng những hoạt động mù quáng và càng nhiều đa dạng hỗn loạn, sẽ càng làm xác suất có những hoạt động thích hợp nhỏ đi.
Nguyên lý này chỉ ra rằng cần có những sắp đặt bên trong – (các ràng buộc) để có một phối hợp từ sự nhận thức hệ thống đến sự lựa chọn đúng những hoạt động phù hợp.

o Cần thiết có Kiến thức. Ðể đáp lại đầy đủ những hỗn loạn, một hệ thống điều khiển phải biết lựa chọn hoạt động thích hợp từ những kiến thức về hoạt động sẵn có.

Không có kiến thức sẵn có, hệ thống phải thử tù mù hoạt động ở ngoài. Việc tăng thêm sự đa dạng hoạt động phải được hỗ trợ bởi sự tăng thêm sự ràng buộc hoặc tính chọn lọc trong việc chọn hoạt động phù hợp, chính là sự Tăng thêm kiến thức hay là Cần thiết có kiến thức.

Nguyên lý này nhắc nhở chúng ta rằng sự đa dạng những hoạt động không đủ cho điều khiển có hiệu quả, hệ thống còn cần có khả năng lựa chọn được một hoạt động thích hợp.

- Quy luật điều chỉnh những mô hình: Mỗi hệ điều chỉnh tốt 1 hệ thống khác thì phải chứa mô hình của hệ thống đó.

- Cần thiết phân cấp: Không thể có một trung tâm có đủ hiệu lực để có thể điều khiển trực tiếp một hệ thống phức tạp mà không cần đến điều khiển gián tiếp. Vì vậy phải có nhiều lớp điều khiển, hệ thống điều khiển phải xây dựng bộ máy bổ xung cho trung tâm để khuếch đại khả năng điều khiển. Sự thiếu khả năng điều chỉnh có thể được bù trong 1 phạm vi nhất định bởi sự phân cấp nhiều hơn trong hệ thống.

Cơ quan điều khiển phải phân làm nhiều cấp. Có điều phải chứng tỏ rằng: nếu chỉ phân cấp về tổ chức và nhiệm vụ mà không phân cấp về quyền hạn thì chỉ là hình thức, nó chỉ là cơ quan truyền tin trung gian.

Bản thân mỗi cấp lại là một hệ thống => hành vi lại phục vụ quyền lợi riêng. Bởi vậy phải xử lý mâu thuẫn đó. Phải tránh 2 khuynh hướng là: - hình thức (tập trung quá đáng) và - phân cấp quá đáng (dân chủ quá đáng) => tập trung dân chủ !

o Bổ xung ngoài: Thừa nhận có 1 đối tượng chưa biết (hộp đen) tác động vào hệ thống S và ta phải điều khiển cả hệ thống S’. Bởi hệ thống S bao giờ cũng chịu nhiễu của môi trường từ tương tác chặt chẽ với môi trường của hệ và Ta không thể biết hết tác động của môi trường vào đối tượng điều khiển là hệ S.

o Dự trữ. Cũng do các thông tin là không đầy đủ, nên phải đề phòng các bất chắc có thể xảy ra. Một biện pháp là phải dự trữ lực lượng.

3. Nguyên lý tự xuất hiện hệ thống thông qua sự biến đổi và chọn lọc: cung cấp tập hợp những cơ chế mô tả sự hiện ra tự động và tự tổ chức những hệ thống nhiều mức, ổn định hơn, thích hợp hơn và phức tạp hơn.

- Biến đổi mù và duy trì chọn lọc (BĐM&DTCL), mô tả nguyên lý cơ bản nhất nằm dưới thuyết tiến hóa Darwin. Nó liên quan đến tính duy trì và tồn tại của tiến hoá:

o Duy trì chọn lọc (Chọn lọc tự nhiên): Những cấu hình hệ thống ổn định được giữ lại, những thứ không ổn định bị loại bỏ. (Cấu hình bao gồm mọi thứ: đặc tính, thuộc tính, trạng thái, mẫu, cấu trúc hoặc hệ thống). Có thể phát biểu cách khác: “Những cấu hình kém ổn định hơn thì dễ bị loại trừ hơn những thứ vững chắc, ổn định”

o Biến đổi mù. Trong những quá trình biến đổi ở mức cơ bản nhất, “không dự báo được” những phương án sản sinh nào sẽ được chọn. Trong sự tiến hóa sinh vật, dựa vào những thay đổi và tái tổ hợp ngẫu nhiên là rõ ràng.

- Tự xúc tác Tăng trưởng: Những cấu hình vững chắc dễ làm xuất hiện những cấu hình tương tự làm cho chúng trở nên nhiều hơn. Tự xúc tác tăng trưởng mô tả như sinh sôi nảy nở, tái sản xuất những hệ thống mới có cùng cấu trúc. Cấu trúc vững chắc đem lại sự thích hợp cao và tạo cho chúng một lợi thế có chọn lọc thông qua những cấu hình so với sự thích hợp thấp hơn. Nguyên lý liên quan đến sự khía cạnh lũy tiến của tiến hoá - sự tăng trưởng và phát triển.

- Ða dạng có chọn lọc. Cấu hình 1 hệ thống càng tăng sự đa dạng, càng làm tăng xác suất mà ít nhất một trong số những cấu hình này sẽ được giữ qua chọn lọc.

Để cho có nhiều cơ hội, tiềm tàng về một cấu hình ổn định thì hệ thống phải trải qua bên trong nhiều sự biến đổi hơn (thông qua sự đa dạng các cấu hình) để tạo nên những cơ hội chọn lọc một cấu hình ổn định. Nhiễu hay sự hỗn loạn cũng có thể làm cho một hệ thống để tiến triển tới một cấu hình có trật tự, ổn định.

- Xây dựng những hệ thống Ðệ quy. Những quá trình đệ quy BĐM&DTCL xây dựng những hệ thống ổn định bởi tổ hợp lại những khối hợp nhất ổn định.

Những cấu hình ổn định trong quá trình xây dựng đệ quy được xem là tạo nên bởi những phần tử nguyên thuỷ: ổn định trong sự phân biệt ở một ranh giới của các biến. Quan hệ giữa các phần tử này trải qua sự biến đổi và được giải thích như là hình thức tái tổ chức khác nhau. Trong những kết hợp thành tổ chức khác nhau ấy, sẽ có những cách tổ chức bền vững hơn và được lưu giữ có chọn lọc. Cấu hình có thứ tự cao hơn gọi là hệ thống mà những phần tử thấy hơn đóng vai trò như những khối hợp nhất gắn kết. Thực tế giúp chúng ta kiểm thử các cấu hình nào là bền vững hơn.

- Ðiều khiển hệ thống. Những hệ thống Ðiều khiển là một kiểu hệ thống nhiều mức đặc biệt, sẽ có 1 cấu hình ổn định được duy trì có chọn lọc để chống lại các hỗn loạn.

Hệ thống chọn lọc có điều khiển là hệ ổn định có khả năng lựa chọn sự biến đổi. Thành phần chọn lọc được ủy nhiệm mang sự chọn lọc này ở ngoài vào trong để tiên liệu của cái gì đó khác (môi trường hay “bản chất” tự do).

4. Nguyên lý về xây dựng kiến thức (mô hình của môi trường) trong hệ thống:

- Nguyên lý Kiến thức thiếu đầy đủ. Mô hình nằm trong một hệ thống điều khiển tất yếu thiếu đầy đủ. Hệ thống sẽ luôn trong tình trạng không có đủ tất cả thông tin cần thiết (kiến thức thiếu đầy đủ đối với sự hỗn loạn đa dạng) để tạo ra cho một quyết định thực tế là tối ưu; Nguyên lý này có thể được suy diễn từ những nguyên lý đặc biệt hơn:
o nguyên lý không chắc chắn của Heisenberg, ngụ ý thông tin của một hệ thống có thể có tất yếu không đầy đủ;
o nguyên lý tương đối của giới hạn tốc độ ánh sáng, ngụ ý rằng thông tin đến sau chốc lát sẽ lỗi thời trong phạm vi nào đó;
o nguyên lý của ranh giới hợp lý, phát biểu rằng một quyết định sản sinh trong một tình trạng thực tế sẽ không bao giờ có tất cả cần thiết thông tin để cho quyết định đó là tối ưu;
o nguyên lý của tính thiên vị của tự sự tham khảo (Loefgren, 1990), sự khái quát của định lý tính thiếu đầy đủ của hệ hình thức của Gödel, ngụ ý rằng một hệ thống không thể đại diện chính nó hoàn toàn và từ đó không thể có kiến thức đầy đủ về chính những hoạt động của mình.

Vì thế cần chú ý rằng những mô hình phải đơn giản hơn hiện tượng mà mô hình giả định. Cuối cùng, những mô hình là xây dựng bởi những quá trình biến đổi mù, từ đó, không thể chờ đợi đạt đến bất kỳ mẫu dạng nào của sự trình bày đầy đủ của môi trường phức tạp vô tận.

- Những nguyên lý suy luận không vững chắc. Những nguyên lý này thao tác trong ngữ cảnh 1 siêu hệ thống S'' = { Si }, Si là nhiều mô hình, mô tả, giả thuyết, hoặc những cấu trúc kiến thức khác. Tương tác chính là sự vận động, di chuyển thông tin giữa các phần điều khiển của hệ thống.

o Sự chắc chắn tối đa: Trong suy luận quy nạp, sử dụng tất cả các thông tin, càng dùng tối đa thông tin có sẵn càng tốt. Có thể ngắn gọn như sau: trong việc lựa chọn 1 giả thuyết, không sử dụng nhiều thông tin hơn sẵn có. Điều này cung cấp sự chỉ đạo trong việc chọn một hệ thống con Si đặc biệt từ siêu hệ thống S ''.

o Sự chắc chắn tối thiểu: Trong suy luận suy diễn, càng không làm mất đi thông tin có thể càng tốt. Nó giúp cho việc lựa chọn siêu hệ thống S’ sử dụng tất cả các thông tin hiện có.

o Cố định sự chắc chắn: Khi chuyển hoặc thay đổi thông tin vào một hệ thống, thông tin càng không thay đổi so với bản chính thì càng tốt. (không thêm và bớt thông tin). Cũng có nghĩa là khi di chuyển một sự trình bày vấn đề rõ ràng từ dạng này này sang cái khác, những đo đạc thích hợp cần phải được tối ưu hóa để càng giống nhau càng tốt.

Tư duy hệ thống và đổi mới tư duy - Đọc thêm

Thế kỷ 20 vừa đi qua và những thành tựu khoa học to lớn mà loài người đạt được trong thế kỷ đó đã làm đảo lộn nhiều hiểu biết vốn có của chúng ta về những vấn đề cơ bản như không gian và thời gian, vật chất và vũ trụ, sự sống và con người, rồi tiếp đến là kinh tế và xã hội... và thông qua nhiều tiến bộ công nghệ, những thành tựu đó đang ngày càng in đậm dấu ấn của mình lên mọi mặt cuộc sống. Từ những hiểu biết mới trong nhiều lĩnh vực khác nhau dần dần đã hình thành một quan điểm mới, một tư duy mới về thiên nhiên cũng như về xã hội của chúng ta. Trong giai đoạn chuyển đổi với nhiều biến động dồn dập hiện nay, tư duy mới, hay ít nhất những định hướng cho tư duy mới, đã được xác định là cần thiết, lại càng trở nên cần thiết hơn trong thực tiễn...

A. Sự phát triển khoa học về chuyển động và tư duy cơ giới.

1. Các phương pháp khoa học và khoa học về các vận động cơ giới.

Một cống hiến lớn của các triết gia Hy Lạp cổ là ngay từ thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên đã đề xuất một số điều cơ bản để phát triển các phương pháp nhận thức mà sau này ta gọi là các phương pháp khoa học, đó là:
1) nêu ~ loại câu hỏi mới với mục định tìm hiểu các tính chất cơ bản của vũ trụ,
2) tìm những câu trả lời mà không cần viện đến thần linh như nguyên nhân của các hiện tượng tự nhiên,
3) phát triển một hệ thống hình thức cho việc tìm kiếm các chứng minh.

Sau đó, vào thế kỷ 4 trước CN, Aristote đã phát triển một hệ thống hình thức của lôgích làm cơ sở cho các phương pháp suy luận và chứng minh, đồng thời nêu ra một số nguyên lý có thể được áp dụng rộng rãi cho nhiều ngành từ sinh học, vũ trụ học, khí tượng, thiên văn và cả thần học, tin rằng qua quan sát và kinh nghiệm, rồi dùng quy nạp và suy diễn lôgic có thể thu được các hiểu biết bản chất về sự vật có sự tham gia tích cực của tự nhiên thông qua những mối kiên kết giữa vật chất và tinh thần, trí tuệ. Những cống hiến của Aristote đã góp phần hình thành nhiều ngành khoa học tự nhiên (dù có những tri thức cụ thể về sau đã được chứng tỏ là không đúng như quan niệm về vị trí trung tâm của quả đất và về quan niệm phân chia thực thể trái đất với thực thể vũ trụ); riêng hệ thống logíc được phát triển bởi Aristote thời ấy mãi cho đến ngày nay vẫn là nền tảng chủ yếu của các phương pháp suy luận trong khoa học hiện đại.
Tuy nhiên, sau thời đại huy hoàng của văn minh cổ Hy Lạp, châu Âu chìm ngập triền miên trong sự thống trị của đế quốc La Mã, tiếp theo nhiều thế kỷ đen tối, và mãi đến cuối thế kỷ 16 sang đầu thế kỷ 17, các tư tưởng khoa học và những phương pháp khoa học nói trên mới có điều kiện để được phát huy tác dụng trong một thời đại moới của “khoa học hiện đại”, khởi đầu bằng sự khẳng định của Gallile về tính đúng đắn của lý thuyết Copecnicus “quả đất quay xung quanh mặt trời”, một sự khẳng định không chỉ có tính chất thuyết lý mà bằng quan sát thực nghiệm với việc sử dụng kính viễn vọng đầu tiên do ông xây dựng từ năm 1609, đồng thời Galile cũng đã đề xuất một lý thuyết cơ học mới để nghiên cứu chuyển động, với ý tưởng cơ bản xem nguyên nhân chuyển động là do các lực tác động. Lý thuyết mới này được xây dựng trên cơ sở một hệ thống các khái niệm về vận tốc, gia tốc, thời gian, khoảng cách... sử dụng các mô hình toán học và các phương pháp suy luận toán học. Những phát minh của Galile một mặt đã chấm dứt ảnh hưởng của thuyết địa tâm và quan niệm về một vũ trụ khép kín của Aristote vẫn thống trị cho tới lúc đó, mặt khác vẫn coi trọng các phương pháp suy luận lôgíc (từ Aristote) , và đưa thêm những nội dung mới cho một phương pháp khoa học hết sức quan trọng là nghiên cứu thực nghiệm do bắt đầu có những công cụ để thực hiện các khảo sát thực nghiệm như kính viễn vọng. Vì vậy, người đời sau vẫn xem Aristote là người đã đưa khoa học đến cho nhân loại, và Galile là người cha của khoa học hiện đại.
Bộ khung của lý thuyết mới do Galile đề xuất sau đó đã được Newton vĩ đại (sinh vào năm Galile mất, 1642) lấp đầy nội dung bằng các phát minh về luật vạn vật hấp dẫn vũ trụ và các các định luật về chuyển động, cùng với các phát minh về phép tính vi phân và tích phân (đồng thời với Leibniz) làm cơ sở cho các phương pháp toán học để nghiên cứu chuyển động (cơ học) đã được xây dựng hoàn chỉnh với những định luật cơ bản về vận động làm tiền đề và với những công cụ suy luận toán học làm phương pháp phát triển chủ yếu, loài người bước vào một thời đại mới với niềm tin vào khả năng nhận thức và cải tạo thiên nhiên của mình. Lời tuyên bố trước đó của Galile “Cuốn sách của Tự nhiên được viết bằng ngôn ngữ toán học”, sau những phát minh tuyệt vời của Newton, đã được coi như một điều khẳng định. Cơ học, ngành khoa học về tự nhiên đầu tiên được xây dựng với phương pháp chủ yếu là lý thuyết (suy luận bằng lôgic và toán học trên cơ sở các định luật cơ bản) và thực nghiệm, đã phát triển nhanh chóng, tác động mạnh mẽ đến sự thay đổi và phát triển của nhiều ngành khoa học tự nhiên khác, và dần dần có ảnh hưởng to lớn trong cách nhận thức của con người bằng một kiểu tư duy mà người ta thường gọi là tư duy cơ giới.

2. Một số đặc điểm của tư duy cơ giới.
Cho đến thế kỷ 16, quan niệm của Aristote về một thế giới tự nhiên có linh hồn và có vai trò tích cực giúp con người nhận thức được bằng quan sát và mô tả thông qua những mối liên cảm nào đó giữa vật chất và tinh thần vẫn là phổ biến trong triết học về tự nhiên. Quan niệm đó cũng chia sẻ với quan niệm của chủ nghĩa tự nhiên thời Phục hưng tin rằng tjư nhiên có một linh hồn sống với những huyền bí mà trí tuệ con người không lý giải được. Chỉ đến thế kỷ 17, sau những phát minh của Kepler và Galile, người ta mới bắt đầu phát hiện ra khả năng có thể hiểu sự vận động của tự nhiên và vũ trụ bằng các phương pháp khoa học mà không nhất thiết khi nào cũng phải viện đến những liên cảm huyền bí giữa trí tuệ con người và một tinh thần hay linh hồn nào đó của tự nhiên. Một tư duy mới, tư duy cơ giới là Descartes, một nhà toán học và triết học lỗi lạc của thế kỷ 17. Đối lập với quan điểm của Aristotem, chủ nghĩa cơ giới Descartes tách rời vật chất ra khỏi tinh thần, trí tuệ, xem tự nhiên như một bộ máy mà trí tuệ có thể hiểu được. Bộ máy (mà phổ biến lúc bấy giờ là chiếc đồng hồ) trở thành ẩn dụ (metaphor) chủ yếu cho mọi liên tưởng trong nhận thức về tự nhiên, và về sau cả cho những đối tượng khác của nhận thức như các cơ thể sống và các hệ thống kinh tế xã hội.

Cùng với sự tách rời đó là sự phân biệt giữa chủ thể và khách thể (hay đối tượng) của nhận thức.

Nhận thức đạt được bằng các phương pháp khoa học; trực cảm trí tuệ cho ta một số ít tri thức ban đầu như các định luật cơ bản và các quy tắc của phép diễn dịch, sau đó thực hiện các suy luận diễn dịch sẽ cho ta mọi tri thức khác. Các tri thức đều có tính đúng đắn một cách chắc chắn, lôgic với giá trị nhị nguyên về tính chân lý là phổ biến (trong đó mọi phán đoán đều phải hoặc đúng hoặc sai, đúng sai phải được phân biệt rạch ròi). Được xem như một bộ máy cho nên mọi đối tượng phức tạp có thể phân tích ra thành các thành phần đơn giản hơn, và do đó bằng cách bắt đầu từ những cái đơn giản rồi lần ngược lên các bậc cao hơn ta có thể hiểu được những đối tượng phức tạp. Về việc nhận thức chân lý bằng trực cảm trí tuệ và bằng năng lực suy luận, Pascal cho rằng có những chân lý được cảm nhận từ cái tâm và những chân lý thu được bằng suy luận; thuộc loại thứ nhất là những chân lý như: có ba chiều trong không gian, các con số là vô hạn... thuộc vào loại thứ hai là những chân lý như: Không có một số chính phương nào gấp đôi một số chính phương khác... sẽ là vô ích nếu suy luận đòi hỏi ở cái tâm những chứng minh cho các nguyên lý mà mình có được, và cũng vậy nếu cái tâm đòi hỏi ở suy luận sự cảm nhận về những chân lý mà minh suy diễn ra. Quan điểm phân tích cũng được Pascal xem trọng, ông viét: Không thể biết các bộ phận mà không biết toàn thể, lại càng không thể biết toàn thể mà không biết các bộ phận.

Một đặc điểm nữa của tư duy cơ giới là quan niệm về tính hiện thực của không gian tuyệt đối và thời gian tuyệt đối độc lập với mọi vật thể và về tất định luận trong quan hệ nhân quả giữa các hiện tượng.

Về vấn đề này, vào năm 1814, Laplace có phát biểu một luận đề nổi tiếng: “Một trí tuệ, nếu ở một thời điểm nào đó biết tất cả các lực mà tự nhiên chịu tác động và biết vị trí tương ứng của các thực thể tạo nên nó, ngoài ra có đủ khả năng phân tích tất cả các số liệu đó theo cùng một công thức chuyển động cho các vật thể vũ trụ cũng như các nguyên tử bé nhỏ; thì đối với trí tuệ đó chẳng có gì là bất định, cả tương lai cũng như quá khứ đều hiện rõ trước mắt nó...”

Tất định luận Laplace đồng thời cũng khẳng định tính đối xứng thuận nghịch của thời gian tuyệt đối ! Trong một thời gian khá dài, các mô hình toán học được sử dụng để mô tả các quan hệ nhân quả phần lớn là tuyến tính hoặc quy được về tuyến tính các mô hình như vậy vừa rất thích hợp với quan điểm phân tích (một hệ tuyến tính có thể phân tích như là hợp thành của nhiều hệ tuyến tính cỡ bé hơn), vừa phù hợp với tính chất của các quan hệ nhân quả tương ứng với các biến đổi đều đặn và liên tục (thay đổi ở đầu ra tỷ lệ với thay đổi ở đầu vào); ngoài ra các công cụ toán học dùng để nghiên cứu các mô hình tuyến tính là tương đối đơn giản, đã được phát triển sớm và khá hoàn chỉnh; vì thế các mô hình tuyến tính trở thành phổ biến. Khi tìm kiếm mô hình cho một đối tượng người ta thường nghĩ đến các mô hình tuyến tính hoặc xấp xỉ là tuyến tính, từ đó hình thành một nếp tư duy tuyến tính, cũng được xem như một thành phần của tư duy cơ giới nói chung. Việc sử dụng phổ biến các phương trình toán học và tìm kiếm các lời giải toán học theo tinh thần của tất định luận cũng đồng thời khẳng định ưu thế của các phương pháp định lượng trong việc nghiên cứu vận động của các đối tượng thực tế. Sự phát triển mạnh mẽ của cơ học, vật lý học và toán học trong các thế kỷ tiếp theo, cùng với sự mở rộng các ứng dụng của chúng trong nhiều ngành khoa học khác và đặc biệt là trong việc phát triển các công nghệ và hình thành nền sản xuất công nghiệp, đã củng cố và tăng cường vị trí của khoa học, và cùng với nó là vị trí của tư duy cơ giới với các quan điểm chủ yếu như nói ở trên trong nhiều lĩnh vực của nhận thức.

3. Ảnh hưởng của tư duy cơ giới trong lịch sử phát triển nhận thức.
Cuộc cách mạng khoa học khởi đầu từ thế kỷ 17 đã dẫn đến những phát minh kỹ thuật và công nghệ, làm nền tảng cho sự hình thành và phát triển nền sản xuất và nền kinh tế công nghiệp, đưa nhân loại từ hàng nghìn năm của văn minh nông nghiệp bước sang một thời đại mới của văn minh công nghiệp.
Trong thời đại mới đó, nhất là từ cuối thế kỷ 19 đến nay, đã có biết bao kỹ thuật và công nghệ mới được phát minh, bao nhiêu loại máy móc mới được sản xuất để phục vụ cuộc sống con người. Tất cả các kỹ thuật và máy móc mà con người tạo ra cho đến nay đều hoạt động theo các nguyên lý và định luật mang tính tất định, tuân thủ các quy tắc định lượng chính xác. Nếu trong nhận thức của con người không có những hiểu biết về các định luật, các quy tắc như vậy, và nếu con người không có năng lực “tư duy cơ giới”, thì cũng không thể có các kỹ thuật, công nghệ và máy móc như ta đã có và đang có hiện nay. Những thành tựu tuyệt vời của các khoa học về vận động cơ giới và của việc ứng dụng toán học đã có tác động làm cho các khoa học đó và cho quan điểm tư duy cơ giới thâm nhập và có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của nhiều ngành khoa học cũng như nhiều lĩnh vực nhận thức khác. Cách nhìn một đối tượng như một “bộ máy”, vận hành theo các nguyên tắc cơ giới, tuân theo các định luật nhân quả mang tính tất định và nhị nguyên.... là một cách nhìn khá phổ biến ngay cả đối với các lĩnh vực của sự sống và của kinh tế xã hội; hình ảnh ẩn dụ “bộ máy” trở thành quen thuộc trong mọi liên tưởng, người ta nói đến bộ máy hô hấp, bộ máy tuần hoàn... trong các cơ thể sống, bộ máy hành chính, bộ máu quản lý, bộ máy lãnh đạo... trong các tổ chức kinh tế và xã hội....

Cách tiếp cận phân tích đã giúp người ta đi sâu nghiên cứu các thành phần ngày càng cơ bản hơn của vật chất, của sự sống, của kinh tế và xã hội... và những nghiên cứu phân tích như vậy đã cho ta nhiều hiểu biết sâu sắc về cấu trúc của các thành phần cơ bản đó trong nhiều loại đối tượng khác nhau. Người ta cũng tìm kiếm các mô hình để mô tả các quan hệ giữa các thành phần liên quan, và tất nhiên theo tư duy cơ giới quen thuộc thì các mô hình được tìm kiếm trước hết thường là các mô hình tất định, tuyến tính....

Có thể nói, ~ ảnh hưởng đó của tư duy cơ giới, của việc ứng dụng toán học và cơ học, đã có tác động tích cực đến sự phát triển của nhiều ngành khoa học, đưa các ngành đó vượt ra ngoài sự hạn chế của các phương pháp quan sát và mô tả quen thuộc để tiếp cận khả năng được “lý thuyết hoá” và phát triển bằng các công cụ của suy luận diễn dịch. Tuy nhiên, cũng chính tại điểm này chúng ta bắt đầu nhận ra ~ hạn chế của tư duy cơ giới.

Nếu đối với những vận động cơ giới, chúng ta có được những mô hình hết sức lý tượng dựa trên các định luật như các định luật Newton về hấp dẫn và về chuyển động, các định luật có độ chính xác định lượng ngoài sức tưởng tượng, độ chính xác mà nhiều nhà khoa học xem là “phi lý”, thì tiếc thay, chỉ cần đi xa hơn một chút sang các lĩnh vực của cơ học chất lỏng, vật lý chất rắn, thuỷ khí động học, rồi sau này của cơ học lượng tử... thì các định luật mà ta có được thiếu dần sự chính xác tất định, rồi xa hơn nữa sang các lĩnh vực sinh học, sinh thái học, các khoa học kinh tế xã hội, thì các quy luật mà con người có thể phát hiện càng mất thêm tính tất định chính xác, chỉ còn là các quy luật có tính chất gần đúng mang tính thống kê. Và vì vậy, nếu xem tư duy cơ giới là có tác dụng phổ biến, những kết luận “khoa học” mang tính cơ giới là chân lý thì rất có thể đi đến những nhận thức sai lầm, điều này cũng không phải là chưa từng xảy ra.

Tư duy cơ giới cũng có những ảnh hưởng to lớn đối với cách suy nghĩ và nhận thức của con người trong nhiều mặt của cuộc sống đời thường. Ở đây, ta cũng không thể phủ định các mặt tích cực trong những ảnh hưởng đó. Tư duy cơ giới, trong cả một giai đoạn dài của lịch sử, cũng đồng nghĩa với tư duy khoa học, và việc tiếp nhận tư duy khoa học trong cuộc sống đã là một tiến bộ hết sức to lớn trong nhận thức của loài người. Với tư duy khoa học, con người được rèn luyện những năng lực phán đoán và suy luận, phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch... rất cần thiết cho nhiều loại hoạt động trong cuộc sống.

Tất nhiên, trong một thế giới và một xã hội phức tạp, ngày càng phát triển đa dạng, có lắm đổi thay và biến động mà vẫn khư khư xem rằng chỉ những quan điểm tất định, những cách nhìn nhị nguyên là duy nhất đúng, rồi vận dụng một cách cứng nhắc thì có đãn đến những nhận thức sai lầm và những hành động thất bại cũng là điều khó tránh khỏi.

B. Tư duy hệ thống

1. Nhận thức khoa học trước sự phức tạp của thế giới

Với tư duy cơ giới, thế giới của ta là thế giới vật chất, các định luật Newton đã cho ta khả năng xác định chính xác các quan hệ cơ bản trong vận động, và vì vậy nếu ta có đủ các công cụ toán học để dựa trên các định luật đó mà mô tả sự vận động trong các đối tượng nghiên cứu, rồi phân tích lý giải cũng bằng các phương pháp toán học, thì ta có thể hiểu được hành vi của các đối tượng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Chính ý tưởng đó đã kích thích một sự phát triển mạnh mẽ của giải tích toán học (lý thuyết hàm số, tính vi tích phân, phương trình vi phân thường và đạo hàm riêng, hình học giải tích và vi phân...) trong hai thế kỷ 18 và 19. Tuy nhiên, dùng các công cụ toán học đó, đặc biệt các phương trình vi phân, để xây dựng mô hình thì tương đối dễ, nhưng để tìm lời giải cho chính các phương trình vi phân đó thì ngoài một số ít trường hợp rất đơn giản, còn nói chung là không thực hiện được.

Một thí dụ nổi tiếng là bài toán chuyển động của 3 vật thể tương tác với nhau theo định luật hấp dẫn Newton (thường gọi là bài toán 3 vật thể). Bài toán tưởng như đơn giản, có thể dễ mô tả các toạ độ của vị trí và tốc độ của 3 vật thể đó; nhưng tiếc thay không có phương pháp nào tìm được nghiệm cho bài toán “đơn giản” đó dưới dạng giải tích quen thuộc.

Vào cuối thế kỷ 19, nhà toán học Poincaré đã đă ra một phương pháp độc đáo để khải sát hành vi chuyển trạng thái của các hệ động lực, rồi xét cho một hệ quy giản từ hệ động lực nói trên; và ông đã hết sức bất ngờ phát hiện ra rằng hành vi chuyển trạng thái của hệ đó là rất bất thường, hỗn độn và có vẻ ngẫu nhiên.
Phát hiện đó không thể lý giải được bằng tư duy cơ giới, cho mãi đến gần 1 thế kỷ sau, vào những năm 60, 70 của thế kỷ 20, với sự trợ giúp của máy tính, nhiều hiện tượng tương tự nữa cũng được phát hiện, và người ta đi đến kết luận “cái hỗn độn, phi trật tự có thể nẩy sinh từ chính trong các hệ thống tuân theo các luật (trật tự) tất định”, một điều không thể hình dung được bởi tư duy cơ giới nhưng lại khá phổ biến trong thế giới thực và cuộc sống thực, và đang là chủ đề nghiên cứu của lý thuyết hỗn độn, một ngành khoa học được phát triển mạnh hiện nay.
Một mặt khác, khi khoa học mở rộng ra ngoài phạm vi cơ giới thì ta gặp ngay trong thực tế nhiều hiện tượng phi trật tự, ngẫu nhiên và hỗn độn, có thể vì nhiều lẽ nhưng trước hết là vì các hiện tượng đó xảy ra trong những đối tượng phức tạp gồm 1 số rất lớn các phần tử hợp thành mà nhận thức của ta không thể bao quát hết, ví như một bình khí (chứa hàng tỷ các phân tử khí), một nền kinh tế (với hàng triệu người sản xuất và tiêu dùng)...
Có thể, mỗi phần tử đều vận động theo những luật tất định giản đơn nào đó, nhưng vận động của tất cả những phần tử đó gộp lại thì chẳng thể xem là theo một luật nào cả (ngay đối với 3 phần tử ta đã không tìm nổi một luật như vậy), và đối với nhận thức của ta thì đó là ngẫu nhiên, là hỗn độn. Tuy nhiên, qua khảo sát thực nghiệm người ta thấy mặc dầu ở cấp độ vận động của các phần tử là hỗn độn, là bất định nhưng vẫn có những “luật” tất định nào đó chi phối quan hệ giữa các thuộc tính ở cấp độ toàn thể trong các đối tượng đó, thí dụ định luật hợp nhất về chất khí (cho ta một quan hệ tất định giữa các đại lượng áp suất, thể tích và nhiệt độ của một khối khí: với một khối lượng cho trước của một chất khí, tỷ số giữa tích của áp suất và thể tích với nhiệt độ tuyệt đối là không đổi: pv/T=const), luật về quan hệ cung, cầu và giá trong kinh tế hàng hoá.; hay các luật có tính thống kê mà ta gặp trong nhiều lĩnh vực của vật lý các chất khí, trong sinh học, kinh tế học, xã hội học...
Và rõ ràng ở đây, quan điểm phân tích “để hiểu toàn thể thì phải hiểu các phần tử” không còn thích hợp, việc hiểu các phần tử không giúp ích gì nhiều cho việc phát hiện các luật về các hành vi có tính toàn thể như vậy. Các luật như vậy cho ta biết một loại trật tự dù của toàn thể, gọi là trật tự thống kê, ở cấp độ toàn thể là có trật tự dù rằng ở cấp độ các phần tử thì thể hiện trước mắt ta là hỗn độn, vô trật tự.

Trong nhiều phát minh khoa học của thế kỷ 19 có 2 phát minh có nội dung có vẻ đối lập nhau mà đến nay vẫn có tác động lớn với sự phát triển của khoa học hệ thống hiện đại: đó là nguyên lý thứ 2 của nhiệt động học và thuyết tiến hoá của Darwin. Nguyên lý thứ 2 theo phát biểu của Boltzmann, nói rằng đối với một hệ kín (tức không trao đổi năng lượng với bên ngoài) entropy có xu hướng tăng, từ đó cũng có thể suy ra rằng tự nhiên có xu hướng tăng dần độ mất trật tự; còn thuyết tiến hoá Darwin khẳng định sự tiến hoá của các loài sinh vật, cũng có nghĩa là tự nhiên phát triển theo xu hướng nâng cao dần trình độ tổ chức của mình. Thực ra không có sự đối lập nào cả, vì ta có thể hiểu các loài của Darwin không phải là những hệ kín, mà là những hệ mở. Tính mở là một thuộc tính cốt lõi trong tư duy hệ thống hiện đại mà ta sẽ đề cập đến trong các phần sau.
Như ta đã biết vào đầu thế kỷ 20, hai phát minh khoa học quan trọng về thuyết tương đối và vật lý lượng tử đã thực sự khởi đầu cho một cuộc cách mạng về tư duy khoa học. Thuyết tương đối Einstein cho phép xác lập các mối liên hệ giữa khối lượng và vận tốc, giữa khối lượng và năng lượng, giữa không gian, thời gian và vật chất, loại bỏ ảo tưởng về một không gian tuyệt đối và thời gian tuyệt đối của tư duy cơ giới....

2. Cách nhìn hệ thống và các khoa học hệ thống.

Vào cuối thế kỷ 19, và đặc biệt từ đầu thế kỷ 20, tư duy cơ giới đã chứng tỏ là 1 khuôn khổ quá chật hẹp cho việc phát sinh những ý tưởng sáng tạo ngay trong lĩnh vực nghiên cứu vật lý, địa hạt mà nó đã từng chiếm được vị trí độc tôn tưởng chừng như vĩnh cửu. Bước sang các địa hạt của sự sống, rồi của kinh tế và xã hội, thì việc tìm các quy luật tất định là khá khiên cưỡng, các mô hình toán học tuyến tính là những quy giản quá sơ lược và dĩ nhiên theo con đường đó ta không còn đạt được những kết quả khả quan như đối với cơ học cổ điển. Cần có một cách nhìn mới đối với các đối tượng phức tạp và đa dạng vốn có trong tự nhiên, trong sự sống, trong kinh tế và xã hội, khác với các nhìn quy giản một cách “cơ giới’, để mở đường cho những nhận thức mới đã nhanh chóng trở thành một yêu cầu chung của nhiều ngành khoa học. Cách nhìn mới đó, ta gọi chung là cách nhìn hệ thống, trước hết xem xét mọi đối tượng như là một toàn thể với những tính chất, hành vi thuộc về toàn thể mà nói chung không thể quy về hoặc suy ra từ tính chất của các yếu tố hay thành phần của nó.

Cách nhìn mới cũng đòi hỏi chúng ta không thể thoả mãn với những phương pháp quy giản quen thuộc mà phải đối mặt trực tiếp với những phức tạp có thực trong tự nhiên và cuộc sống. Cái phức tạp trước hết hiện ra trước mắt ta như những bất định, ngẫu nhiên, hỗn loạn và vô trật tự. Lý trí của con người liệu có giải thích được nguồn gốc của những bất định và ngẫu nhiên đó hay không, và từ những ngẫu nhiên, hỗn loạn, hệ thống tất yếu sẽ đi đến tan vỡ hay có khả năng tái lập hoặc sáng tạo nên những trật tự mới?

Cách nhìn mới đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu mới, những câu hỏi mới cho các ngành khoa học. Và từ giữa thế kỷ 20 trở đi, nhiều nghiên cứu theo hướng của cách nhìn mới đó được được tiến hành hoặc trong từng ngành khoa học riêng rẽ, hoặc trong phạm vi liên ngành, hoặc ở mức độ tổng hợp hơn là hình thành những hướng nghiên cứu chung về các hệ thống, như Lý thuyết tổng quát về hệ thống (khởi đầu bởi Bertalanffy), Điều khiển học (Cybernectics, cha đẻ là Wiener), Lý thuyết thông tin (bắt đầu từ Shannon), các lý thuyết về các hệ thống điều khiển, vận trù học... cho đến gần đây là các lý thuyết về hỗn độn (chaos theory) và về phức tạp (complexity theory).

Và trong nửa thế kỷ vừa qua các khoa học về hệ thống đã có những bước đầu phát triển mạnh mẽ, thực sự tạo nên một chuyển biến cách mạng trong tư duy khoa học, góp phần quan trọng trong việc đổi mới nhận thức của con người về tự nhiên cũng như về xã hội. Cùng với cách nhìn mới, trong nửa thế kỷ đó, khoa học cũng đã có nhiều cải tiến để hoàn thiện hơn các phương pháp vốn có và sáng tạo các phương pháp mới nhằm tiếp cận có hiểu quả hơn những vấn đề mới đã được đặt ra.
Như ta đã biết, ngay từ buổi đầu của khoa học hiện đại với Galile và Newton, người ta đã xác định hai phương pháp khoa học chủ yếu là khảo sát thực nghiệm (bao gồm cả nhưng trực cảm, kinh nghiệm) và suy diễn lý thuyết bằng các công cụ logíc và toán học. Tuy nhiên trong phạm vi của khoa học về các vân động cơ giới, các phương pháp đó chỉ nhằm phát hiện ra các luật cơ học có tính tất định, các công cụ toán học phù hợp với tư duy tuyến tính và quan điểm phân tích, các suy luận lôgic tất định và nhị nguyên.

Rõ ràng với cách nhìn mới về đối tượng và những vấn đề mới được đặt ra như trên, khoa học cần có thêm những khả năng mới như: tiến hành các khảo sát và thực nghiệm tiếp cận được cái phức tạp với đầy những ngẫu nhiên và hỗn độn của đối tượng, có các công cụ lý thuyết nhằm xây dựng nhiều loại mô hình khác nhau, tất định và ngẫu nhiên, tuyến tính và phi tuyến, toán học và phi toán học, và có năng lực thực hiện các tính toán và suy luận dựa trên các loại mô hình đó để rút ra các kết luận. Trong mấy thập niên qua, nội dung và sức mạnh của 2 phương pháp khoa học cơ bản nói trên đã được bổ sung và nâng cao rất nhiều, một mặt bởi có thêm nhiều phương tiện khảo sát và thực nghiệm mới với kỹ thuật và công nghệ hiện đại, mặt khác toán học và lôgic cũng được bổ sung nhiều công cụ mới để xây dựng mô hình và thực hiện suy luận, đặc biệt là các mô hình phi tuyến, các suy luận không tất định, ngoài ra có thêm các mô hình và phương pháp mới như các mô hình thông tin, mô hình điều khiển, mô hình mạng nơron... và rất đáng chú ý là có thêm sự trợ giúp của Tin học, không chỉ vì có máy tính với sức mạnh tính toán cực mạnh mà còn vì nó cung cấp cho con người các kiểu mô hình xử lý thông tin mới, các phương pháp mô phỏng, thực nghiệm hoàn toàn mới, và thực hiện nhiều các thức suy luận mới, tạo ra những khả năng kết hợp mới giữa suy luận định lượng và tư duy tính rất thích hợp và cần thiết cho việc nghiên cứu các đối tượng phức tạp vốn không thể tuân theo bất kỳ một mô hình hình thức nào.

Ngay từ những buổi đầu hình thành lý thuyết tổng quát hệ thống, bằng trực cảm và thực nghiệm, các nhà sáng lập như Bertalanffy, Wiener, Ashby... đã đưa ra một hệ thống các quan niệm và các vấn đề cơ bản như về tính toàn thể, tính hợp trội (emergence, một tính chất được xem là cơ bản nhất của hệ thống phức tạp, có thể diễn tả vắn tắt là; một toàn thể là nhiều hơn, phong phú hơn tổng của các thành phần), tính mở... của các hệ thống; hành vi hướng đích và cơ chế phản hồi (feedback, cũng thường được gọi là liên hệ ngược), tính nội cân bằng, tính tổ chức và tự tổ chức của hệ thống.... đồng thời cũng đã đề xuất nhiều loại mô hình như mô hình hệ động lực (mô tả bởi các phương trình vi phân hoặc sai phân), mô hình ôtômát và ôtômát mạng, mô hình mạng nơron hình thức... để khảo sát các tính chất của hành vi như ổn định, cân bằng, khả năng tự tái sản sinh, tự tái tổ chức... Bài toán điều khiển và do đó các hệ thống điều khiển, quan trọng hơn cả về lý thuyết và ứng dụng thực tiễn, đã là một vấn đề được tập trung nghiên cứu trong nhiều thập niên vừa qua.

Đối tương chính của khoa học hệ thống là các hệ thống phức tạp, dù rằng cho đến nay khoa học cũng chưa có 1 định nghĩa chính thức nào cho bản thân khái niệm hệ thống phức tạp. Tuy nhiên, theo quan niệm chung thì một hệ thống phức tạp trước hết phải là một hệ thống mà các thuộc tính, hành vi của nó chỉ có thể hiểu trong toàn thể, phản ánh tính hợp trội qua các quan hệ tương tác của hệ; do đó hệ phải là phi tuyến (chứa nhiều quan hệ không tuyến tính, làm cho hệ thống không quy giản được về một tổng gộp đơn giản của các thành phần), có những hành vi không ổn định, không tiên đoán được, có những biến động thất thường giữa trật tự (có tổ chức) và phi trật tự, vừa tất định lại vừa có vẻ như hỗn độn, ngẫu nhiên...

Trong nhiều vấn đề mà khoa học hệ thống quan tâm, có 2 loại vấn đề nổi bật: một là, từ đâu sinh ra các nhiễu loạn, hỗn độn, ngẫu nhiên; và hai là, năng lực hợp trội của các hệ thống có thể đưa các hệ thống từ hỗn độn về trật tự (hay là sáng tạo trật tự mới), nói cách khác là các hệ thống có khả năng tự tổ chức hay không? Các vấn đề này là chủ đề chính của lý thuyết hỗn độn (chaos theory) và lý thuyết phức tạp (complexity theory) được phảt triển mạnh trong vài ba thập niên gần đây. Lý thuyết hỗn độn nghiên cứu các hành vi bất thường của các hệ động lực phi tuyến; bằng cách sử dụng các công cụ toán học (từ phương pháp mà Poincaré đã đề xuất vào cuối thế kỷ 19 đến các kết quả đặc sắc của nhóm Kolmogorov vào những năm 60 của thế kỷ 20) kết hợp với mô phỏng và thực nghiệm bằng đồ hoạ máy tính đã phát hiện ra 1 hiện tượng “kỳ lạ” là có các hệ phi tuyến khá đơn giản và tuân theo các luật tất định nhưng lại có hành vi rất bất thường là tiến đến một tập hút lạ và hỗn độn, từ đó suy ra rằng cái hỗn độn (bất định, ngẫu nhiên) có thể nảy sinh từ chính trong sự vận động theo các luật tất định.

Cái hỗn độn đó được gọi là hỗn độn tất định, có các đặc trưng chính là: hành vi của hệ thống phụ thuộc rất nhạy cảm vào điều kiện ban đầu, và các trạng thái mà hệ thống bị hút đến có thể nhiều vô hạn, xuất hiện một cách hỗn độn, làm cho hành vi của hệ thống là không tiên đoán được. Mặt khác, các hình ảnh thực nghiệm bằng đồ hoạ máy tính đã cho phép ta nhìn thấy và hình dung ra dạng hình vận động toàn thể của 1 hệ phi tuyến và do đó, cảm nhận được có một trật tự ẩn sau cái vô trật tự diễn ra một cách hỗn loạn của những chuyển biến trạng thái tức thời. Khả năng “nhìn thấy” đó của tư duy là kết quả của 1 sự kết hợp hài hoà giữa các phương pháp định lượng toán học và suy luận định tính thông qua các đồ hoạ máy tính.

Dĩ nhiên, phát hiện ra cái “hỗn độn tất định” chưa có nghĩa là đã biết cái nhiễu loạn và hỗn độn trong tự nhiên sinh ra từ đâu, mà chỉ mới biết một khả năng là: từ các luật tất định đơn giản nhưng có một ít tương tác phi tuyến đã có thể dẫn đến những hành vi mà đối với nhận thức của ta là hỗn độn, không tiên đoán được.

Mặt khác, khi hành vi của một hệ thống mở và phi tuyến tiến dần tới tình trạng hỗ độn cũng tức là khi hệ thống đi vào những trạng thái xa cân bằng, tại những thời điểm đó (toán học thường gọi là những điểm kỳ dị, điểm rẽ nhánh...) cấu trúc cũ của hệ có nguy cơ bị phá vỡ và hệ đứng trước nhiều hướng thay đổi, nhưng do trong tình huống đó hệ rất nhạy cảm với các tác động bên ngoài mà lại không thể bằng các yếu tố bên trong mà tự xác định được hướng thay đổi, nên hệ có thể hoặc tan rã trong hỗn loạn, hoặc nhảy lên một mức cấu trúc mới có tính trật tự cao hơn, tinh tế hơn, và không thể tiên đoán được; những điều đó làm nên cái mà ta gọi là năng lực tự tổ chức của các hệ thống mở, phu tuyến ở những trạng thái xa cân bằng, cũng là nhưng trạng thái thường được gọi là bên bờ hỗn độn (at the edge of chaos). Prigogine gọi các cấu trúc mới đó là các cấu trúc tiêu tán (dissipative structures), vì so với các cấu trúc cũ đơn giản hơn mà chúng thay thế (đặc biệt đối với các hiện tượng lý-hoá), các cấu trúc mới đòi hỏi nhiều năng lượng hơn (tiêu tán năng lượng) để duy trì sự bền vững của chúng.
Như vậy, khoa học về các hệ thống phức tạp cho ta thấy từ những vận động theo luật tất định một hệ thống phu tuyến có thể có hành vi dẫn đến hỗn độn, bất định và ngược lại, từ trong hỗn độn (hay bên bờ hỗn độn) hệ có thể có khả năng tự tổ chức để chuyển sang một trật tự mới có tính tổ chức cao hơn. Những khả năng sáng tạo xuất hiện hỗn độn từ trật tự tất định và ngược lại những khả năng sáng tạo, phát sinh các trật tự và tổ chức mới từ hỗ độn (hay bên bờ hỗn độn) càng ngày càng được nhận thức như là những hiện tượng phổ biến trong các hệ thống thực tế của tự nhiên và xã hội, do đó việc nghiên cứu khoa học về hỗn độn và trật tự (tổ chức) có ý nghĩa hết sức to lớn, nhiều người xem đây là một khoa học mới, khởi đầu một cuộc cách mạng mới trong khoa học.

Khoa học hệ thống, với những nội dung mới đề cập trực tiếp đến các vấn đề phức tạp vốn là bản chất của thực tế, với những phương pháp không chỉ bó hẹp trong khuôn khổ của tư duy cơ giới, tuy chỉ mới ra đời trong những thập niên gần đây nhưng chắc chắn sẽ phát triển mạnh trong thế kỷ mới, giúp cho chúng ta nhận thức đầy đủ hơn, và do đó có những cách ứng xử thông minh hơn, hài hoà hơn trong muôn mặt phong phú, đa dạng, nhưng cũng đầy trắc trở, biến động của thiên nhiên cũng như cuộc sống con người.

3. Tư duy hệ thống trong cách nhìn mới

Tư duy hệ thống hiện đại, vận dụng những tư tưởng và thành tựu của khoa học hệ thống, đồng thời cũng tiếp thu những tinh hoa trong các dòng tư duy truyền thống, nhằm hình thành và phát triển một cách nhìn mới, một cách hiểu mới, và từ đó, một cách xử sự mới, trước những phức tạp của thiên nhiên và cuộc đời. Dưới đây ta sẽ lược qua (không đầy đủ) một số đặc điểm của tư duy hệ thống.

Đặc điểm chủ yếu của tư duy hệ thống là ở cách nhìn toàn thể và do cách nhìn toàn thể mà thấy được những thuộc tính hợp trội của hệ thống. Các thuộc tính hợp trội là của toàn thể mà từng thành phần không thể có. Tình yêu, hạnh phúc, thành đạt... là những thuộc tính của một con người trong toàn thể, chứ không thể là của một bộ phận nào trong con người đó.
Cũng vậy, dân chủ, bình đẳng... là thuộc tính của một xã hội, chứ không thể là thuộc tính của từng con người trong xã hội đó. Hợp trội là sản phẩm của tương tác, qua tương tác mà có cộng hưởng tạo nên những giá trị cao hơn tổng gộp đơn giản các giá trị của các thành phần. Để tạo nên được những thuộc tính hợp trội có chất lượng cao của hệ thống, thì phải can thiệp vào các quan hệ tương tác, chứ không phải vào hành động của các thành phần. Đồng thời cũng cần chú ý là trong tiến hoá, qua việc tham gia tương tác các thành phần cũng tạo nên những tính chất hợp trội của hệ thống, nhưng mặt khác, chính nhưng tính chất hợp trội đó của hệ thống cũng làm tăng thêm phẩm chất của các thành phần.

Trong các hệ thống thực tế, có nhiều loại tương tác khác nhau. Có những tương tác qua trao đổi vật chất và năng lượng như trong các hệ vật lý, có những tương tác chủ yếu là qua trao đổi thông tin (và tri thức) như trong các hệ văn hoá xã hội; các tương tác phải được mô tả bằng một thứ ngôn ngữ nào đó, như các mô hình toán học, mô hình lôgíc, mô hình thông tin và điều khiển học (với các quan hệ vào ra và các vòng phản hồi), mô hình văn hoá xã hội (với các quan hệ định tính).... Hệ thống có các tương tác bên trong nhưng khác với các hệ kín thường được xem đến trong cơ học và vật lý, các hệ thống thực tế trong sinh học, sinh thái, kinh tế và xã hội hầu hết là các hệ mở, nghĩa là có các tương tác với bên ngoài và với môi trường. Hành vi của một hệ mở chỉ có thể hiểu trong bối cảnh các tương tác với môi trường đó. Để “quản lý” một hệ thống phát triển, điều hết sức quan trọng là phải hiểu được các mối tương tác với môi trường và cần nhớ rằng trong môi trường có những yếu tố ta điều khiển được, nhưng có rất nhiều yếu tố mà ta không thể điều khiển được. Tài năng của người lãnh đạo hay quản lý là ở chỗ trên cơ sở những hiểu biết đó mà điều khiển tốt những gì điều khiển được, gây ảnh hưởng đến những gì mà mình không điều khiển được và cố cảm nhận những gì mà mình cũng không gây ảnh hưởng được.

Tính có mục đích cũng là một đặc điểm rất quan trọng của các hệ thống phức tạp. Có mục tiêu, chứ không phải có mục tiêu biết trước, được xác định từ đầu. Có thể có một mục tiêu mà cũng có thể có nhiều mục tiêu đồng thời. Vì là hệ mở, hoạt động trong môi trường, nên muốn đạt mục tiêu của mình cũng cần biết mục tiêu của người, của các đối tác. Biết để cố “gây ảnh hưởng đến những gì mà mình không điều khiển được”. Mục tiêu của đối tác nói dễ hiểu, là cái mà đối tác thích. Mà cái thích của con người thì không phải bao giờ cũng dễ hiểu. Có cái thích hợp lẽ, ta có thể hiểu bằng những suy luận duy lý. Có những cái thích theo cảm hứng, lại có những cái thích theo thị hiếu phù hợp với một văn hoá nào đó, ta không thể dùng lý lẽ lôgic mà hiểu được. Không thể áp đặt cái thích của mình cho người, không thể suy bụng ta ra bụng người, mà phải bằng trực cảm tế nhị và nghiên cứu công phu để hiểu được cái lẽ tại sao mà họ làm những việc họ làm, họ thích những cái họ thích, từ đó cản nhận được lý do mục tiêu của những đối tác trong môi trường rồi tuỳ đó mà xác định các giải pháp thích nghi của mình. Các lý thuyết điều khiển tối ưu, lý thuyết trò chơi... thích hợp cho một số lớp các hệ có mục tiêu khá đơn giản; ngày nay, “điều khiển” trong các hệ thích nghi phức tạp với nhiều tác tử (agents) là một vấn đề có ý nghĩa thời sự, nhưng rất khó được đặt ra và giải quyết bằng các phương pháp hình thức, chắc sẽ rất cần nhiều cách tiếp cận mới đề nghiên cứu. Tính đa chiều (multidimensionality), hay cũng gọi là đa thứ nguyên, là một đặc điểm cốt yếu của tư duy hệ thống. Trong thế giới chúng ta đang sống, trong các hệ thống của tự nhiên và xã hội luôn luôn tồn tại những khuynh hướng đối lập nhau, những xu hướng trái ngược nhaul có những đối lập dẫn đến đối kháng cực đoan đòi hỏi một mất một còn, nhưng đó không phải là phổ biến, mà phổ biến là các khuynh hướng đối lập không loại trừ nhau, chung sống và tương tác với nhau bằng đấu tranh và thoả hiệp, tạo nên một quan hệ bổ sung, một trạng thái mới với những chất lượng mới cho phát triển.

Ngày xưa, Lão Tử viết trong Đạo đức kinh: “Thiên hạ đều biết tốt là tốt, thì đã đã có xấu rồi; đều biết lành là làn, thì đã có cái chẳng lành rồi; Bởi vậy, có với không cùng sanh, khó và dễ cùng thành, dài và ngắn cùng hình, cao và thấp cùng chiều...”
Phép biện chứng và tư duy hệ thống nói rõ hơn, không chỉ về cái lẽ cùng tồn tại của các thuộc tính đối lập, mà còn cả về sự tương tác của các mặt đối lập, sự chuyển hoá giữa các mặt đó với nhau, để sáng tạo nên những chất lượng cao hơn trong quá trình phát triển của các hệ thống. Theo nhà điều khiển học Ackoff, “Các phần không chấp nhận được riêng rẽ có thể tạo nên một toàn thể chấp nhận được”. Chẳng hạn, riêng kỷ luật hay riêng tự do không tạo thành một xã hội tốt, nhưng trong một xã hội lành mạnh, vừa có kỷ luật, vừa có tự do. Tất nhiên đa chiều không nhất thiết là có đối lập. Đa chiều là có nhiều cái khác nhau, nhiều cách nhìn, cách hiểu khác nhau về một đối tượng. Quan điểm đa chiều trong tư duy hệ thống còn là sự cố gắng phát hiện cái giống nhau, trong những cái khác nhau, và cái khác nhau trong những cái giống nhau. Tìm cái giống nhau trong những cái khác nhau là khoa học, hướng tới cái phổ biến, cái có tính quy luật; tìm cái khác nhau trong những cái giống nhau là nghệ thuật; hướng tới những phong cách riêng, sắc thái riêng của cảm thụ. Cả hai đều cần thiết và bổ sung cho nhau để sáng tạo nên những chất lượng phong phú mới của cuộc sống. Đa chiều cũng là một cách nhìn nhiều mặt, nhiều cấp độ khi tìm hiểu các hệ thống. Một lý thuyết về một loạt hệ thống nào đó bao giờ cũng phản ánh một cách hiểu nhất định về từng mặt và từng cấp độ khi xem xét nó. Cần hết sức tránh việc áp đặt một lý thuyết cụ thể nào xem là chân lý thuyệt đối về các hệ thống đó, mà nên xem mỗi lý thuyết đều có những giới hạn giải thích nhất định. Đặc biệt, đối với các hệ thống kinh tế và xã hội, nhiều lý thuyết trước đây được xây dựng theo các mô hình cơ giới, tất định, đã không còn thích hợp với sự phát triển hiện đại, cần được xem xét lại theo quan điểm đa chiều nói trên.
Như đã trình bày trong 1 phần trước, các hệ thống phức tạp đều có những quan hệ phi tuyến. Nếu hệ thống có mô hình toán học, thì trong mô hình đó có những quan hệ toán học không tuyến tính được định nghĩa một cách chính xác, còn nếu không có mô hình toán học thì ta có thể hiểu phi tuyến là những quan hệ không có sự phụ thuộc đều đặn giữa các thay đổi của nguyên nhân và của hệ quả. Tính phi tuyến là phổ biến đối với các hệ thống phức tạp. Chính do tính phi tuyến mà hành vi của hệ thống có thể có những bất thường, phụ thuộc nhạy cảm vào những đổi thay rất bé của các điều kiện ban đầu, từ ổn định chuyển sang bất ổn định, từ trật tự chuyển sang phi trật tự và hỗn độn. Mặt khác, khi một hệ thống đi vào những trạng thái xa cân bằng, tới “bên bờ hỗn độn”, thì cũng là lúc có thể có những bước nhảy đột biến đến một trật tự mới có tính tổ chức cao hơn. Có thể có những khả năng, nhưng khả năng cụ thể nào là không tiên đoán được. Ở đây ta gặp một tình huống khác về chất so với các hệ thống cân bằng và ổn định. Trong cân bằng và ổn định thì ta có thể tiên đoán và lập kế hoạch, còn ở đây, có thể dự phòng chứ không thể tiên đoán chính xác và lập kế hoạch trước, ta phải chuẩn bị ứng phóvơí nhiều các có thể và xử trí một cách linh hoạt, thích nghi với những diễn biến cụ thể của tình hình. Bước nhảy đưa ta đến đâu là tuỷ ở sự mẫn cảm trong lựa chọn một cách sáng tạo và linh hoạt của người tham gia. Thế giới đã không còn là tuyến tính, tư duy phi tuyến đòi hỏi con người phải luôn sẵn sàng đối phó với những điều chưa biết, chưa từng gặp, với những bất định và bất ổn định, và bằng năng lực thích nghi, sáng tạo mà tìm được từ trong những bất định, bất ổn định đó những hướng đi tới những trật tự mới. Ta đã biết trong nền kinh tế hiện đại có nhiều yếu tố tuân theo những quan hệ phi tuyến với cơ chế tự tăng cường, với các vòng phản hồi dương, tạo nên những bất ổn định thường xuyên và những trồi sụt thất thường của các ưu thế cạnh tranh, trong một môi trường như vậy không thể giữ mãi cách quản lý cũ bằng kế hoạch hoá mà phải tự chuẩn bị cho mình một năng lực thích nghi, thường xuyên sáng tạo, linh hoạt để phản ứng nhanh với mọi biến động và không bỏ lỡ những thời cơ.

Những điều trình bày trên về tư duy hệ thống có thể góp phần giúp ta có một cách nhìn mới, một cách hiểu mới về các hệ thống phức tạp. Có những điều đã có căn cứ khoa học rõ ràng, nhưng cũng còn nhiều điều chưa có những lý giải khoa học đủ sức thuyết phục. Khoa học ngày nay đang cố mở rộng khả năng cho những phương pháp nghiên cứu của mình để bao quát thêm những chân trời mới của nhận thức. Nhưng có giới hạn nào đó cho khoa học hay không? Từ năm 1936, Max Planck, nhà vật lý sáng lập cơ học lượng tử đã viết: “Khoa học... có nghĩa là một sự cố gắng không mệt mỏi và một sự phát triển tiến bộ liên tục nhằm hướng tới một mục tiêu mà trực giác thơ mộng có thể nắm bắt được nhưng trí tuệ không bao giờ có thể hiểu thấu hoàn toàn”.

Cái phức tạp, đa dạng và cực kỳ phong phú của thiên nhiên và cuộc sống, trước khi được nhận thức bằng khoa học đã được con người cảm nhận qua trực giác và thể hiện bằng ngôn ngữ của thơ ca, âm nhạc, hội hoạ, của nghệ thuật nói chung. Và giờ đây, sau mấy thế kỷ khoa học được phát triển như một công cụ chủ yếu của nhận thức thế giới, dù khoa học đã mạnh hơn bao giờ hết, nhưng chính vì rất mạnh mà tự hiểu được những hạn chế của mình, nên lại cần đến sự hỗ trợ của nghệ thuật để nắm bắt cái mà mình không thể hiểu thấu hoàn toàn. Phải chăng đây chính là lúc cả khoa học và nghệ thuật đã cùng đạt đến trình độ chín muồi để mà không còn tách bạch, phân chia, để mà liên kết hỗ trợ nhau cùng giúp con người thấu hiểu và cảm nhận được mọi vẻ đẹp phong phú cũng như mọi biến hoá phức tạp của tự nhiên và của cuộc đời.

C. Trở lại với vấn đề đổi mới tư duy

1. Về nội dung của đổi mới tư duy
Từ vài thập niên gần đây, người ta nói nhiều đến sự cáo chung của tất định luận, của quy giản luận, sự kết thúc của cái chắc chắn.... với ý nghĩa đòi hỏi kết thúc sự thống trị độc tôn của tất định luận, quy giản luận, của quan niệm về tính chân lý chắc chắn của các quy luật... nói gọn lại là của tư duy cơ giới trong khoa học. Niềm tin vào tính đúng đắn tuyệt đối của tri thức khoa học bị lung lay, và càng ngày ta càng nhận thấy là thực tế vô cùng phức tạp, các mô hình khoa học mà ta sử dụng chỗ dựa thực tế là quá sơ lược và đơn giản, các phương pháp khoa học mà ta đã có là bất cập trong việc nhận thức bản chất của cái phức tạp muôn màu muôn vẻ của thực tế. Và từ đó nhận thức của con người lại phải bắt đầu một hành trình thám hiểm mới, và ta có thể mượn lời của nhà văn Pháp Marcel Proust (trong La Prisonnière), “một cuộc thám hiểm thật sự... không ở chỗ tìm kiếm những vùng đất mới mà ở chỗ có những đôi mắt mới”. Cũng là những vùng đất cũ, cũng là thiên nhiên và cuộc sống ấy, nhưng cần được thám hiểm mới bằng những đôi mắt mới của trí tuệ và tâm thức con người. Phải chăng tư duy hệ thống với cách nhìn hệ thống đang góp phần quan trọng giúp ta có được đôi mắt cần thiết đó? Sẽ còn nhiều thời gian phía trước cho ta tiếp xúc xác địng những phẩm chất gì là cần phải có cho đôi mắt mới, nhưng ta cũng có thể đồng tình xem tư duy hệ thống – như đang được tiếp tục phát triển và hoàn thiện hiện nay – là thành phần cốt yếu cho đôi mắt mới đó. Nhưng, đổi mới tư duy với tư duy hệ thống có nhất định là phải từ bỏ tư duy cơ giới với những tất định luận, quy giản luận, với phương pháp phân tích, với lập luận nhị nguyên....?

Dù cách diễn đạt có thể nặng nhẹ khác nhau, nhưng tôi nghĩ rằng yêu cầu từ bỏ là từ bỏ cái địa vị độc tôn duy nhất của tư duy cơ giới và của các phương pháp khoa học trong phạm trù của tư duy đó, còn việc dùng tư duy hệ thống không những không loại bỏ việc vận dụng các phương pháp nhận thức đó, mà trái lại, còn yêu cầu các phương pháp đó phải được phát triển và tăng cường thêm bằng cách sử dụng các ý tưởng và công cụ của khoa học và công nghệ hiện đại. Tư duy hệ thống sẽ càng sắc bén thêm, sâu sắc thêm, nếu khoa học hệ thống được phát triển mạnh mẽ, cung cấp thêm nhiều căn cứ xác đáng. Mà khoa học hệ thống, thì dù có được phát triển trong cách nhìn hệ thống, có sử dụng nhiều loại mô hình khác nhau không nhất thiết là toán học, có vận dụng kết hợp các tính toán định lượng với các lập luận định tính... cũng vẫn phải dùng các mô hình quy giản, các phương pháp phân tích và các lập luận lôgíc nhị nguyên, dựa vào các “quy luật” tất định, ngay cả khi nghiên cứu cái bất định cũng thực chất là nghiên cứu các luật tất định và các hiện tượng bất định đó. Chỉ có điều là khi vận dụng các khái niệm, mô hình và phương pháp đó, ta phải luôn nhớ rằng đó chỉ là những sản phẩm giản lược của nhận thức, những cái xấp xỉ, gần đúng của thực tế, có thể là thích hợp cho việc nhận thức một số đối tượng và quá trình tương đối đơn giản nào đó, ở một số thành phần và về một số mặt nhất định, chứ khó có thể giúp ta nhận thức được thực tế trong cái toàn thể phức tạp của nó. Và vì vậy, từ bỏ vai trò độc tôn của tư duy cơ giới cũng sẽ cho phép ta không đồng nhất bất kỳ một lý thuyết nào với chân lý, bất kỳ lý thuyết nào cũng có thể bị bác bỏ hoặc sửa đổi, bổ sung bằng những giả thuyết mới mỗi khi gặp mâu thuẫn với thực tế.
Đổi mới tư duy với tư duy hệ thống cũng còn có nghĩa là trên cơ sở khoa học hiện đại mà tiếp thu những quan điểm về nhận thức của các triết thuyết truyền thống, kết hợp các tri thức khoa học với các tri thức thu được bằng trực cảm, kinh nghiệm; tìm kiếm sự thấu hiểu của chúng ta bằng lý lẽ và cả bằng những xúc động tâm hồn; bằng ngôn ngữ của những công thức, những luận giải, và cả bằng “ngôn ngữ” trực tiếp của tai nghe, mắt nhìn, nhìn vào hình ảnh mầu sắc và cả “nhìn” sâu, “nhìn xa” bằng tưởng tượng của trực cảm trí tuệ.

Và không chỉ kết hợp mà còn là bổ sung cho nhau, nâng cao năng lực của nhau. Càng có nhiều tri thức thì càng có nhiều trí tưởng tượng, và ngược lại càng giàu tưởng tượng thơ mộng thì sẽ càng nẩy sinh nhiều ý tưởng bất ngờ cho sáng tạo khoa học. Ngày nay, người ta bắt đầu nói nhiều về vai trò quan trọng của loại tri thức tiềm ẩn (tacit knowledge) trong đời sống thực tế, và đã có những nghiên cứu cho biết là những loại tri thức này có đóng góp không nhỏ vào nền kinh tế tri thức hiện đại.

“Một thứ nguyên tâm hỗn cho nhận thức”, như E. Lazlo đề xuất, đã là một yêu cầu thực sự cho các nghiên cứu hiện đại về nhận thức ngày nay.

2. Đổi mới tư duy trong thực tiễn cuộc sống.
Từ ngày bắt đầu cuộc đổi mới đến nay, ta thường nói đến đổi mới tư duy, xem đó là khâu then chốt nhất có tác động quyết định đến thành công của công cuộc đổi mới nói chung. Và từ đó đến nay, đất nước ta đã có nhiều thay đổi, hiện nay nước ta đã là 1 thành viên tham gia ngày càng sâu rộng vào cuộc sốn kinh tế xã hội của cộng đồng mọi quốc gia trên thế giới.

Những vấn đề của đất nước được giải quyết ra sao tuỳ thuộc rất nhiều vào cách hiểu của chúng ta về sự phát triển của thế giới và từ đó mà có cách hiểu về nhu cầu phát triển của ta trong thế giới đó. Thế giới đang trải qua một giai đoạn của những biến chuyển hết sức phức tạp, cái xu thế của một trật tự vĩ mô trong chừng mực nào đó là có thể dự phóng được, nhưng quá trình vận động theo xu thế đó đã và sẽ còn đầy những biến động, hỗn độn, khó mà tiên đoán được. Trong sự phát triển đó của thế giới, đất nước ta sẽ phát triển và hội nhập ra sao, ta cũng có thể dự báo một xu thế nhưng chắc cũng không thể dự đoán cụ thể mọi đường đi nước bước. Một xã hội là một hệ thống rất phức tạp, mọi cách hiểu quy giản dẫn đến những biện pháp quy giản đều khó tránh khỏi thất bại.

Trong bối cảnh của một thế giới đang biến chuyển đến kỷ nguyên của kinh tế tri thức và xã hội tri thức, một xã hội hiện đại không thể được hiểu đơn giản như một thực thể được quy định bởi các quan hệ kinh tế, mà các quan hệ văn hoá-xã hội ngày càng có vai trò quan trọng. Ta có những vấn đề chung đất nước, và còn vô số vấn đề của từng con người, từng cộng đồng, từng doanh nghiệp.... tất cả những loại vấn đề đó trong mọi tình huống đòi hỏi những giải pháp, những quyết định. Đổi mới tư duy để có một cách nhìn, một cách hiểu, và từ đó những quyết định thích hợp, là yêu cầu không riêng của một tầng lớp nào, mà trở thành yêu cầu chung của xã hội. Trong bài này tác giả chỉ xin hạn chế ở việc giới thiệu về tư duy hệ thống như là nguồn sức sống mới cho công cuộc đổi mới tư duy của chúng ta.

Về tư duy hệ thống có những điều đã biết, còn những điều cần biết và cũng có rất nhiều những điều chưa biết. Và điều đã biết hay cần biết quan trọng nhất là bước vào thiên niên kỷ mới, mỗi người chúng ta đều cần phải cùng đổi mới tư duy, để như lời cầu chúc của E. Morin trong Tuyên ngôn cho thiên niên kỷ mới, biến Trái đất tổ quốc của chúng ta thành nơi phát triển hài hoà cho mỗi cá nhân được tự do phát huy mọi thiên hướng và tài năng của mình.

Khái niệm: Thông tin, Độ đa dạng, Entropy (Đọc thêm)

1. Độ đa dạng
Sự kết nối tất cả các giá trị của tất cả các thuộc tính mà một hệ thống có ở một thời điểm xác định trạng thái của nó.

Tập hợp tất cả cái có thể phát biểu của hệ thống định nghĩa không gian trạng thái của nó (state space). Một thành phần quan trọng của mô hình hóa điều khiển học (cybernectic modelling) là sự đo đạc định lượng kích thước không gian trạng thái, hoặc số những trạng thái phân biệt được rõ ràng. Sự đo đạc số trạng thái này được gọi là độ đa dạng (variety).

Sự đa dạng đại diện tính tự do của hệ thống trong việc chọn một trạng thái đặc biệt, và như vậy sự không chắc chắn mà chúng ta có quanh phát biểu hệ thống chiếm giữ. Đa dạng V được định nghĩa như số những phần tử trong không gian trạng thái S, Hoặc, thông thường hơn, như lôga tới cơ sở 2 của số đó: V = log2 (|S|)

Đơn vị của sự đa dạng là bit. Một đa dạng V = 1, là những phương tiện hệ thống có 2 trạng thái có thể.

2. Sự ràng buộc
Nếu sự đa dạng thực tế của những trạng thái của hệ thống có thể nhỏ hơn sự đa dạng của những trạng thái có thể tiềm tàng, thì hệ thống được gọi là bị ràng buộc.

Sự ràng buộc C (Constraint) có thể được định nghĩa trong khi sự khác nhau giữa tối đa và sự đa dạng thực tế: C = Vmax - V. Sự ràng buộc giảm bớt sự không chắc chắn của chúng ta về trạng thái của hệ thống, và cho phép chúng ta cho là những dự đoán là không bình thường.

Sự Ràng buộc cũng cho phép chúng ta hình thức mô hình những quan hệ, những phần phụ thuộc hoặc sự ghép nối giữa những hệ thống khác nhau, hoặc những khía cạnh của các hệ thống. Nếu bạn mô hình những hệ thống khác nhau hoặc không gian trạng thái chung, rồi những khía cạnh khác nhau hoặc những kích thước của một hệ thống cùng nhau là sản phẩm Theo thuyết Đecacto trạng thái riêng lẻ những không gian: S = S1 x S2 x... x Sn.

3. Entropy

Sự đa dạng và sự ràng buộc có thể đo trong một mẫu chung hơn bởi xác suất. Giả thiết rằng chúng ta không biết rằng chính xác phát biểu s của hệ thống, trừ phi chỉ phân phối P(s) hệ thống đó trong trạng thái s. Sự Đa dạng có thể được biểu thị qua một công thức tương đương tới entropi, như Boltzmann định nghĩa cho thống kê động lực:
(1)

H đạt giá trị cực đại nếu tất cả các trạng thái có xác suất ngang nhau. Như vậy, thật là tự nhiên trong trường hợp này entropi H giảm sự đa dạng V.

H biểu thị sự không chắc chắn hoặc thiếu hiểu biết của chúng ta về trạng thái hệ thống. H = 0, khi và chỉ khi xác suất 1 trạng thái nhất định là 1 (và tất cả cái khác bằng 0). Trong trường hợp đó chúng ta có sự chắc chắn tối đa hoặc thông tin đầy đủ về trạng thái bên trong của hệ thống.

4. Thông tin
Ban đầu khái niệm thông tin do Shanon đưa ra năm 1948 như sự đo đạc khả năng truyền thông tin của một kênh truyền thông dựa trên cơ sở xác suất thống kê.

Chúng ta có thông tin về trạng thái của hệ thống (qua quan sát), rồi cái này sẽ giảm bớt sự không chắc chắn của chúng ta về hệ thống được phát biểu, loại trừ hoặc giảm bớt xác suất 1 số trạng thái.

Thông tin I chúng ta nhận từ một sự quan sát bằng độ giảm bớt không chắc chắn về trạng thái: I = H(trước) – H (sau). Phải chăng sự quan sát hoàn toàn xác định trạng thái của hệ thống (H(sau) = 0) khi thông tin I giảm bớt tới entropi ban đầu.

Mặc dầu Shannon để chối sự sử dụng thuật ngữ " thông tin " mô tả sự đo đạc này, vì nó thuần túy cú pháp và lờ đi ý nghĩa của tín hiệu, lý thuyết được biết như Lý thuyết Thông tin. H được theo đuổi để đo đạc cho một số khái niệm: quan hệ thứ bậc, sự phức tạp và tính tổ chức.

Công thức đo lượng thông tin hay độ bất định trước khi nhận được thông tin của Shannon trùng hoàn toàn với công thức đo entropi trong nhiệt động học do nhà toán học Boltzmann người Áo đưa ra.

Theo nguyên lý thứ 2 nhiệt động học thì hệ đóng kín, không có trao đổi năng lượng bên ngoài tất yếu sẽ chuyển động đến trạng thái cân bằng tới khi các bộ phận cấu thành của hệ thống đó giống nhau, đồng nhất và mất đi cấu trúc hay là tan vỡ trật tự và trở nên hỗn độn. Entropi là đại lượng đo trạng thái mất cấu trúc, mất trật tự của hệ thống gọi là entropi.

Như vậy có thể hiểu entropi chính là độ đo sự bất định trong cấu trúc của hệ thống, và sự bất định trong cấu trúc đó càng nhiều thì sự bất định trong tình huống có thể xảy ra như trong định nghĩa của Shanon.Vì thế người ta đã đưa ra khái niệm Thông tin cấu trúc là để chỉ lượng thông tin chứa trong 1 hệ thống bất kỳ: entropi của hệ thống đó càng lớn thì độ bất định của nó cũng càng lớn và như vậy lượng thông tin cấu trúc mà hệ thống đó chứa đựng sẽ càng lớn và ngược lại.
Để dễ phân biệt gọi lượng thông tin theo Shannon là Thông tin tương đối vì lượng thông tin này là sự bất định tương đối của nơi nhận khi dự báo về khả năng của nơi gửi. Lượng thông tin cấu trúc có thể đo bằng nghịch đảo của entropi.

5. Thông tin tuyệt đối
Khái niệm thông tin tuyệt đối do Kolmogorov đưa ra năm 1973 dựa trên cơ sở thuật toán. Thông tin được hiểu như một đại lượng căn bản định nghĩa một cách nghiêm ngặt có thể đo lường được của sự vật giống như năng lượng. Thông tin tuyệt đối chứa trong một đối tượng hữu hạn chính là độ phức tạp Kolmogorov (Kolmogorov complexity) của đối tượng đó.

Độ phức tạp của một đối tượng hữu hạn x là độ dài ngắn nhất của mô tả hữu hiệu của x, hay độ dài ngắn nhất của chương trình (và số liệu ban đầu), tính bằng x chẳng hạn, sinh ra x. Cho trước x và nếu tìm ra mô hình hay chương trình mô tả x có độ dài bằng độ phức tạp Kolmogorov của x thì đó chính là mô tả ngắn nhất không thể gọn hơn. Ta có sự nén dữ liệu hoàn hảo nhất, nén quá mức đó là không thể. Cái mà không còn có thể nén được nữa là cái hoàn toàn ngẫu nhiên. Như vậy tính ngẫu nhiên của sự vật cũng có thể định nghĩa nghiêm ngặt (thoả mãn các phép thử Martin-Löf). Thông tin, tính ngẫu nhiên, nén dữ liệu là những khái niệm quá quen thuộc với chúng ta.

Cái làm cho 1 hệ thống xuất hiện tính trồi (không thể suy ra từ tính chất của các thành phần) với các mẫu hình mới (pattern), các tính chất mới, tạo nên sự tổ chức, sự đa dạng, phức tạp và sự sống là do kết hợp mang tính phi tuyến của các hệ thống con thành phần.

6. Tính biến đổi một chiều của entropi

Bất kỳ một hệ thống vật chất nào, nếu không tiếp thu được năng lượng từ môi trường thì chiều biến đổi của nó là tăng liên tục entropi (tức là thông tin cấu trúc giảm dần) cho đến khi trình độ tổ chức, cấu trúc tổ chức của nó suy giảm và tiến tới mất cấu trúc và thành một thứ đồng nhất (homogene) và vô định hình (amorphe), không còn hoặc có rất ít biến đổi, vận động. (có thể tăng không đồng nhất ở tất cả mọi bộ phận con).

Một cơ thể sống là hệ thống vật chất có khả năng tự lấy năng lượng từ bên ngoài để chống lại xu thế tăng entropi của bản thân. Năng lượng lấy thêm vào được các nhà khoa học gọi là negentropi. Nếu giảm entropi thì tăng cấu trúc tăng sự vận động tức là phát triển đi lên, là tiến bộ trong biến đổi.

Tiếp cận những câu hỏi này, các nhà điều khiển học sử dụng những khái niệm mức cao như trật tự (order), tổ chức (organization), sự phức tạp (complexity), sự phân cấp (hierarchy), cấu trúc (structure), thông tin (information), và điều khiển (control), khảo sát làm sao những điều đó được biểu lộ trong những hệ thống khác kiểu nhau.

- Điều khiển: chính là sự duy trì một mục đích bởi sự phản hồi thường xuyên tích cực các hỗn loạn.

Những khái niệm này là có quan hệ, bên trong cho phép chúng ta phân tích và hình thức mô hình những thuộc tính trừu tượng khác nhau của hệ thống và phần động của chúng, ví dụ cho phép chúng ta hỏi những câu hỏi như: Liệu có phải độ phức tạp theo thời gian sẽ tăng lên không?

Nền tảng tới tất cả những khái niệm có quan hệ này là có sự khác nhau hay sự phân biệt. Nói chung, nhà điều khiển học không quan tâm đến 1 hiện tượng riêng lẻ, nhưng sự khác nhau giữa có và không có, và làm sao cái đó liên quan đến những cái khác tương ứng ở hiện tượng khác.

Bất kỳ người quan sát nào tất yếu bắt đầu bởi nhận thức tách ra hoặc phân biệt đối tượng nghiên cứu - hệ thống, từ phần còn lại của vũ trụ - môi trường. Một nghiên cứu chi tiết hơn sẽ đi xa hơn nữa phân biệt giữa sự có mặt và sự thiếu vắng nhiều thuộc tính (cũng được gọi là ~ kích thước - dimension hoặc thuộc tính - attributes) của hệ thống.

Sáng tạo ở bên bờ hỗn độn... (Đọc thêm)

Khả năng sáng tạo ở bên bờ hỗn độn, một khả năng phổ biến của mọi hệ thích nghi phức tạp mà ta gặp khắp nơi trong mọi lĩnh vực tự nhiên, sự sống cho đến kinh tế, chính trị, xã hội cung cấp cho con người những cách hiểu mới về cách thức tiến hoá của giới tự nhiên và qua đó sự tiến hoá của các loại hệ thống khác, kể từ khi học thuyết tiến hoá ra đời vào giữa thế kỷ 19.
Thế kỷ 20 đã đi qua, và với những gì mà thế kỷ vĩ đại đó để lại cho con người thì có lẽ còn cần có thêm nhiều thời gian nữa để ta có thể cảm nhận và thấu hiểu dần dần. Đối với tôi, điều lớn nhất mà tôi cảm nhận được (mới là cảm nhận, chứ chưa dám nói là thấu hiểu) là thế kỷ đó đã phát hiện cho chúng ta biết rằng thế giới mà chúng ta đang sống là một thế giới sáng tạo, và trong thế giới sáng tạo đó, con người đã sáng tạo ra những cuộc cách mạng về nhận thức, làm thay đổi hiểu biết của chúng ta về thiên nhiên, xã hội và về chính bản thân mình.
Qua bao thế kỷ từ thời các trí tuệ vĩ đại như Newton, Descartes đặt nền móng cho nhận thức khoa học, con người đã quen nhìn thế giới như những bộ máy cơ giới vận động theo các quy luật tất định, và nhiệm vụ của con người là phát hiện ngày càng nhiều, càng đầy đủ các quy luật như vậy để mà chế ngự, mà khai thác cái “thế giới khách quan” theo những mục tiêu do mình đặt ra. Chúng ta tưởng có thể nhìn sự vật khắp nơi như các hệ thống tất định, tuyến tính, có các trạng thái cân bằng để mà yên ổn tiến tới. Và trong bối cảnh đó, tư duy của chúng ta dần dần gắn bó với động lực học Newton, thuyết duy lý Descartes, toán học Leibnitz và lôgíc Aristote. Tatá cả những yếu tố đó tạo nên một nền tảng vững chắc cho nhận thức của con người, đủ sức giúp con người đạt đến nhiều đỉnh cao của sáng tạo và cũng đã nhiều lúc đủ mạnh để cản đường con người vươn ra những chân trời mới lạ.

Và rồi thế kỷ 20 đã đến, trí tuệ con người đã bùng nở với những cuộc cách mạng tự giải phóng, vượt qua mọi rào cản để khai phá những con đường mới của nhận thức, mang đến những cách nhìn mới lạ về thế giới mà ta đang sống. Ta quen biết dần với cách mà nhiều nhà khoa học xếp hàng các phát minh chủ yếu làm nên các cuộc cách mạng đó: lý thuyết tương đối, vật lý lượng tử từ buổi đầu thế kỷ, và rồi các lý thuyết về phức tạp, về hỗn độn... họp thành cái gọi là “các khoa học mới” vào những thập niên cuối thế kỷ.

Các hệ thống thích nghi phức tạp.

Trước mắt ta và trong nhận thức của ta, thế giới không còn là một cái gì ở bên ngoài, “khách quan”, tất định, tuyến tính và có hành vi có thể tiên đoán được, để cho ta mặc sức chia chẻ mà quan sát, chế ngự và khai thác; cách nhìn mới cho ta hiểu rằng thế giới là một thực thể sống động, phức tạp không chỉ theo nghĩa tầm thường là không đơn giản mà phức tạp còn là bao gồm rất nhiều những bộ phận tương tác với nhau theo những quan hệ phi tuyến làm cho cái toàn thể là không thể tách chia để quan sát riêng lẻ được, chứa nhiều yếu tố bất định và các trạng thái phi cân bằng là phổ biến, vận động của hệ thống có thể dẫn đến nhiều hành vi lạ lùng không dự đoán trước được, có trật tự có hỗn độn à có khả năng tự chuyển hoá từ trật tự sang hỗn độn hay ngược lại.

Một mô hình được khoa học nghiên cứu trong nhiều năm nay là các hệ thống thích nghi phức tạp, và hành vi quan trọng nhất và cũng bí hiểm nhất của các hệ đó là khả năng tự tổ chức của chúng. Tự tổ chức là khả năng tự xác lập một trật tự mới từ những nguy cơ tàn phá của trạng thái hỗn độn, vô trật tự nẩy sinh từ trật tự cũ. Ta có thể nói đó là khả năng sáng tạo ở bên bờ hỗn độn, một khả năng phổ biến của mọi hệ thích nghi phức tạp mà ta gặp khắp nơi trongmoị lĩnh vực tự nhiên, sự sống cho đến kinh tế, chính trị, xã hội. Tự tổ chức, tự sáng tạo trật tự mới ở bên bờ hỗn độn cũng cung cấp cho con người cách hiểu mới về cách thức tiến hoá của giới tự nhiên, và qua đó sự tiến hoá của các loại hệ thống khác, kể từ khi học thuyết tiến hoá ra đời vào giữa thế kỷ 19. Và như vậy, thế giới xung quanh, của chúng ta, bao gồm cả chúng ta, không còn là một thế giới thụ động, mặc cho số phận chi phối, mà là một thế giới sáng tạo, không ngừng sáng tạo, sáng tạo ra cả chúng ta đã và đang tiến hoá thành những thực thể sáng tạo trong thế giới sáng tạo đó.

Vấn đề tổ chức và câu hỏi về việc các tổ chức được phát sinh và hình thành như thế nào đã được khoa học quan tâm từ rất lâu, nhưng chỉ mới được thực sự nghiên cứu từ giữa thế kỷ 20 với khả năng tự tổ chức của các hệ thống phức tạp, bước đầu với việc nghiên cứu quá trình hình thành tổ chức các dãy thiên hà, các hành tinh rồi đến các hợp chất, các tế bào, các cơ thể sinh học và các xã hội. Thoạt đầu người ta cũng nghiên cứu theo quan điểm phân tích, bằng cách xem xét các thuộc tính vi mô, các luật chi phối quan hệ giữa các bộ phận...

Rồi bước đột phá đã được thực hiện vào những năm 60, 70 của thế kỷ 20, khi Lorentz, một nhà toán học và khí tượng, bằng cách dùng một mô hình toán học đã được đơn giản hoá của hiện tượng đối lưu của một chất lỏng bị đốt nóng và phương pháp mô phỏng bằng máy tính đã phát hiện ra hành vi hỗn độn của nghiệm của 1 hệ động lực phi tuyến. Từ đó, một lý thuyết mới, lý thuyết về hỗn độn, nghiên cứu một cách định tính những hành vi bất thường, phi tuần hoàn, của các hệ động lực phi tuyến đã ra đời và phát triển nhanh chóng. Lý thuyết này đã cho ta nhiều hiểu biết mới về các kiểu hành vi của các hệ phi tuyến, có ổn định và có bất định, có trật tự có hỗn độn và có những khả năng chuyển hoá giữa các trạng thái đối lập đó. Những thành tựu của lý thuyết hỗn độn, của các lý thuyết về phức tạp, lý thuyết về tự tổ chức ở trạng thái xa cân bằng... đã tạo cơ sở cho sự ra đời trong ít năm gần đây một lý thuyết chung nghiên cứu các mô hình phổ quát mang tên các hệ thống thích nghi phức tạp, có nhiều khả năng ứng dụng đối với các hệ thống trong tự nhiên, trong giới sinh vật và các hệ sinh thái, trong kinh tế, chính trị, xã hội...

Các hành vi khác nhau của hệ thích nghi phức tạp

Các hệ thích nghi phức tạp nói chung là những hệ có nhiều mối tương tác bên trong cũng như với bên ngoài, phi tuyến, có nhiều vòng phản hồi, cả phản hồi âm và phản hồi dương... do đó có thể có nhiều dạng hành vi khác nhau như: 1) hành vi lặp lại ứng với các tập hút một điểm hay tuần hoàn; 2) hành vi đồng dạy hay theo chuẩn mực ứng với các tập hút hình xuyến; 3) hành vi dẫn tới “hỗn độn” hay không tiên đoán được ứng với các tập hút “lạ”, hỗn độn; và 4) hành vi trong trạng thái “hỗn độn sâu” hay khủng hoảng.

Dạng hành vi thứ nhất là đặc trưng cho các hệ tuyến tính, nó là dạng ổn định, cân bằng, có thể tiên đoán được, và do đó có thể điều khiển được bằng kế hoạch định trước; dạng hành vi thứ hai dao động nhẹ quanh một chuẩn mực nhất định, có xu hướng giữ vững tính ổn định và do đó ít linh hoạt để có thể thích nghi với những đổi thay khi cần thiết; dạng hành vi thứ ba là khá phổ biến đối với các hệ phi tuyến, nó không còn ổn định và không thể tiên đoán được, dạng hành vi này thường gặp khi hệ ở trong trạng thái xa cân bằng, dễ chịu tác động của những rẽ nhánh liên tiếp; đó cũng là đặc điểm của các tập hút “lạ” , hỗn độn, những tập hút có dạng hình học là các fractal, nó là vô trật tự ở mức vi mô, nhưng ở mức vĩ mô vẫn có một khuôn khổ trật tự nào đó mà nó không vượt qua, dạng hành vi này cũng thường được gọi là ở bên bờ hỗn độn, nơi có nhiều khả năng đua tranh của những con đường khác nhau, nơi cạnh tranh gay gắt của những lựa chọn và do đó kích thích những năng lực sáng tạo; hành vi đó là không tiên đoán được, nó sẽ dẫn đến đâu là do những lựa chọn tức thời của năng lực thích nghi và tự tổ chức của hệ thống, nơi được dẫn đến không nhất thiết là một miền ổn định mà có thể lại là một trạng thái ở “bên bờ hỗn độn” mới, giống như con đường của tiến hoá và sáng tạo là không có điểm tận cùng; cuối cùng dạng hành vi thứ tư là khi hệ thống rơi sâu vào hỗn độn và khủng hoảng, khi chỉ còn ngẫu nhiên và hỗn loạn thống trị, không còn chỗ cho trật tự, khi mà trật tự cũ bị tan rã nhưng chưa kịp hình thành một trật tự mới để thay thế; tuy nhiên trong các hệ thích nghi, rơi vào dạng hành vi đó cũng có nghĩa là rơi vào một thời kỳ chuyển tiếp để cho mầm non của trật tự mới kịp chớm nở và phát sinh từ tan vỡ của trật tự cũ.

***

Hệ thống thích nghi phức tạp là mô hình do khoa học hiện đại đề nghị để nghiên cứu các hệ thống thực tế mà con người gặp phổ biến trong tự nhiên, trong thế giới của sự sống, trong các hoạt động kinh tế, xã hội và cả trong các hoạt động trí tuệ của bản thân con người. Một vài điều rút ra trên đây từ lý thuyết của các hệ thống đó có thể giúp chúng ta kiểm nghiệm lại nhiều hiện tượng từng xảy ra trong lịch sử, và có lẽ quan trọng hơn là giúp chúng ta một cách nhìn hướng tới tương lai. Cuộc sống hết sức sinh động và phong phú của thế kỷ 20 đã từng chứng kiến biết bao những sáng tạo to lớn trong mọi lĩnh vực của tri thức, những sáng tạo lịch sử trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội. Phải chăng khi nhìn lại bối cảnh của những sáng tạo đó ta đều có thể nhận thấy hình dáng của những tình huốn ở bên bờ hỗn độn? Tình hình chính trị ở nhiều nước trên thế giới vào những thập niên cuối của thế kỷ 20, sự hình thành bước đầu của nền kinh tế tri thức toàn cầu hoá trong những năm gần đây.... có phải đã có nhiều đặc điểm của trạng thái ở bên bờ hỗn độn mà ta mô tả trong phần trên? Và trong những trạng thái đó, phải chăng ta cũng đã được chứng kiến sự chuyển biến ngoạn mục của những công cuộc đổi mới kiên trì với nhiều sắc thái của tự do sáng tạo, cũng như sự đổ vỡ của những toan tính duy trì sự ổn định trì trệ của một trật tự cũ đã lỗi thời?

Thế giới ngày nay đã không còn là một thế giới tất định, tuân theo các luật tuyến tính mà là một thế giới đầy các tương tác phi tuyến, chịu nhiều tác động của các dòng phản hồi dương, luôn gây nên những bất định và bất ổn định, đầy những bất trắc và không thể tiên đoán được, cũng có thể nói là thường xuyên ở bên bờ hỗn độn. Đó là môi trường đòi hỏi có nhiều năng lực sáng tạo, thích nghi và đổi mới để tồn tại và phát triển, đồng thời cũng chính là môi trường thuận lợi cho sự nẩy sinh những sáng tạo, những sáng tạo ở bên bờ hỗn độn...

..................

ĐỨc Kitô trong dung mẠo châu Á

2004-12-17T14:00:00.000+07:00

VỚI KHOA HỌC MỚI CẦN ÐỔI MỚI NHIỀU QUAN NIỆM TRIẾT-THẦN

Hoành Sơn [1]

Những phát minh ở thế kỷ XVI-XVII về thiên văn của Copernic, Kepler, Galilei, và ở thế kỷ XIX về sinh vật học của Lamarck, Darwin đã làm chao đảo niềm tin thiếu sáng suốt của bao kẻ và khởi đầu cho một cuộc ly thân kéo dài đáng buồn của Kytô-giáo với khoa học. Cũng chỉ vì cách hiểu Kinh Thánh quá “nghĩa đen” xưa kia, kèm với sự chai cứng trong thái độ bảo thủ, thiếu cởi mở và mềm dẻo trong cách nhìn thế giới và cuộc sống.

Từ mấy thập kỷ nay, khoa học lại bước vào kỷ nguyên của những phát hiện hoàn toàn mới, chúng làm chao đảo chính những xác tín khoa học của mới đây thôi. Nhưng cùng lúc, Tòa thánh cũng có những cơn đau đầu với bao vấn đề đặt ra cho luân lý, cho phẩm giá con người. Có những vấn đề thấy rõ, như tác biến (manipulation) con người, nhưng chìm sâu phía dưới còn bao vấn đề khác liên quan đến những quan niệm xưa cũ của chúng ta về không gian và thời gian, về vật chất và bản thể, cũng như về sự liên đới của chúng với vĩnh cửu, với các mầu nhiệm đạo, với Thiên Chúa, v.v… Không những đức tin có thể bị thử thách, mà còn bị thử thách chính niềm tin vào khoa học, vào tương lai của nhân loại chúng ta.

Quan Niệm Về Con Người Và Thiên Chúa

Mất niềm tin vào khoa học ư? Chỉ mới đây thôi, người ta tưởng như khoa học đang thế chỗ Thiên Chúa để biến đổi tất cả và mở ra trước mắt chúng ta viễn ảnh huy hoàng về một thiên đường tại thế. Thế nhưng rồi vào thập niên 70, dấu hiệu về sự cạn kiệt không xa của nguồn năng lượng lỏng khiến khoa học phải giật mình khựng lại. Kế đó, việc phát hiện tầng ozone bị thủng và trái đất nóng dần do sản xuất dồn dập và bừa bãi khiến phải đặt chấm hỏi trên sự toàn năng của chúng ta. Chiếc đũa thần khoa học hình như đang trở thành đũa quỷ để ta tiêu diệt chính mình mà không hay biết.

Không chỉ tiêu diệt mình ở chỗ là sinh vật, con người có thể tiêu diệt mình ở chỗ là người nữa. Với khoa Di truyền học mới, người ta đang hoàn thiện bản đồ gen và xác định tính năng mỗi gen, nhờ đó cải thiện và biến đổi các giống loại sinh vật. Biết đâu rồi chẳng đến lượt giống người chúng ta? Thử hình dung những ngân hàng giống (cho người), chuyên chế biến và bảo quản các phôi thai để cung cấp theo đơn đặt hàng những mẫu người khỏe để đánh nhau hay thông minh để nghiên cứu. Con người không còn là mục đích của mình nữa, nó thành công cụ và đồ vật mất rồi!

Thật ra, trước khi sản xuất con người, người ta đã và đang biến chất nó. Không gian phủ ngập sóng thông tin hướng về tiêu thụ và lợi lộc đang làm công tác này. Nó muốn nhào nặn cùng một mẫu người mà với họ, ông Trời là cái bụng và xe đưa là những bản năng hạ đẳng. Mà một kiểu người như thế liệu có còn là người hay không ?

Khoa học chắc rồi sẽ có thể làm nên chất liệu bán sinh học và sinh học cho các bộ điện tử, nhờ đó dễ nối mạng máy tính với óc người, qua đó sai khiến con người hoặc tạo ra thứ dây chuyền sản xuất mới với bộ ba Máy-Máy tính-Óc người-Máy, v.v. . .Ô hô con người! Khoa sinh thái học hôm nay chưa giải quyết được gì cho môi trường sống của thân xác, thì nay lại đến lượt môi trường sống của tinh thần bị đe dọa.

***

Nếu ý thức giới hạn của mình, khoa học thấy cần phải khép mình vào một kỷ luật luân lý nào đó, thì chính sự nhìn nhận thất bại ấy của khoa học cũng đặt ngược lại cho ông chủ của nó câu hỏi về giá trị của cái mà ông ta dựa vào xưa nay để lên mặt với đời. Tôi có ý nói đến lý trí với những khả năng nó mở ra cho chúng ta.

Vâng, vào lúc mà Ðông phương còn yêu tự nhiên đến nỗi coi kỹ thuật là Xảo, thì Tây phương vốn thích phát minh và sáng tạo, đã phát triển nhanh về cả kỹ thuật lẫn khoa học. Theo một nhà tư tưởng Tây phương, thì bởi coi yếu tính của Thiên Chúa là sự toàn năng, nên muốn thành Thiên Chúa, Tây phương đã cố trở nên toàn năng như Ngài. Thế nhưng, để làm chi cũng được, thì cái gì cũng phải biết. Toàn năng và toàn tri đi đôi với nhau.

Từ rất xa xưa, Hy lạp đã đề cao cái biết lý tính. Học Hy lạp, Tây phương cũng say mê cái mà thầy mình đã mê say. Quả thế, Hy lạp thần thánh hóa ý tưởng (idea). Với Platon, thì chỗ ở của ý tưởng là Thiên giới cơ. Không phải ý tưởng phát sinh từ thực tại, mà trái lại, chính ý tưởng mới cung cấp phản ảnh của mình là hình dạng (eidos) cho vật chất, khiến nó thành cái gì, để được biết và hiện hữu. Với Platon, ý tưởng là đối tượng chiêm ngưỡng của Trí (Noũs) khi Trí còn ở Thiên giới. Với Aristote, ý tưởng là đối tượng trực tri của Trí năng (Intellect agent). Còn với Plotin, ý tưởng (=noêton, cái khả tri) vừa là đối tượng trực tri của Trí, vừa là một với Trí, mà Trí này là Hupostasis thứ hai, hay sự bắt đầu hiện thể tí ti từ Nhất thể (En) vốn là Hupostasis thứ nhất, còn u u minh minh, chưa thành chi cả. Cái Trí thần linh nói đó là chi vậy? Ý tưởng, cũng được gọi là cái khả tri, là đối tượng trực tri hay chiêm ngưỡng của nó, là một với chính nó, mà ý tưởng thực ra là sản phẩm của lý trí, nên cái Trí, Noũs hay Logos, chẳng qua là lý trí được thần thánh hóa đó thôi.

Không ai chối cãi rằng, do đề cao Lý trí, ý tưởng phổ biến, tri thức khách quan, mà Tây phương đã đưa chúng ta vào một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của khoa học và kỹ thuật nó đổi mới tất cả. Thế giới đã thành thế giới thực sự của loài người, mang đầy dấu ấn của bàn tay con người. Con người đã “đặt tên” cho hết thảy (St. 2:20), nghĩa là làm chủ, là đổi thay và quyết định về cái thế giới đã thành nhà của nó. Có điều khoa học (cùng với lý trí) phải nhìn ra giới hạn của mình. Khoa học không giải quyết được mọi vấn đề của cuộc sống, cũng như cái biết lý tính không phải là đỉnh cao nhất của tri thức đâu. Vâng, lý trí không phải là tất cả tinh thần, do đó cũng không phải là một với tinh thần, như Descartes, Kant và Hegel tưởng.

Trung quốc xưa không đặt tinh thần ở cái biết khách quan, nhưng ở một thứ trực giác nội tâm nó làm nên không phải những triết gia cho bằng những hiền triết (sage). Ấn độ không phủ nhận giá trị của lý trí, nhưng họ cho lý trí chỉ là hạ trí, mà họ gọi là manas. Trí ở chỗ cao nhất của họ là buddhi, hay tuệ trí. Chính buddhi mới vượt nổi chiều sâu nội tâm để đạt tới một thứ tri thức huyền bí không khách quan vì không đối tượng, nó giải thoát chúng ta. Vâng, trí giả phương đông không thích cái biết nó hướng ta ra ngoài cho bằng cái biết nó làm phong phú bên trong.

Sự cần thiết nhưng thiếu sót của khoa học và tri thức lý tính đòi chúng phải được bổ túc và dung hòa với những gì sâu xa hơn. Ðây không chỉ là vấn đề đặt ra cho cuộc sống, mà còn là vấn đề đặt ra cho suy tư triết-thần. Sự toàn tri (biết mọi điều, dễ được hiểu như một thứ biết khách quan) hướng Thiên Chúa ra ngoài, và toàn năng (làm được mọi cái) hướng Ngài về mặt phức đa của thế giới, đều không phải là đặc tính cốt yếu của Thiên Chúa Kytô-giáo. Vâng, Thiên Chúa đúng Kytô-giáo không phải là Thiên Chúa toàn tri toàn năng và hướng ngoại, cho bằng Thiên Chúa của đức Ái và bề sâu Cha-Con-Thần khí! Và con đường Ðức Kytô mở ra không phải là sự ngược dòng ý tưởng để đạt tới ý tưởng cao nhất: Agathon (Hảo thiện), mà là vét rỗng những ý tưởng đó để thành bé thơ như chẳng biết gì, nhờ đó Chúa thông đạt cho ta một thứ biết hoàn toàn khác, thứ biết thiên phú của đức tin, mà sự phát triển tối đa sẽ thành huyền kiến (vision) ở đời này và trực tri Thiên Chúa ở yếu tính Ngài trong Cõi thọ. Con đường ấy cũng không phải là lớn lên với sự toàn năng, nhưng là thấp xuống, và Chúa sẽ đợi ta ở đáy sâu thung lũng. Lại nữa, ta chẳng cần ngước mắt lên để tìm Chúa, khi mà ta chỉ tiếp cận bề sâu của Chúa bằng chính bề sâu của lòng mình.

***

Nói thế không có nghĩa là chúng ta phủ nhận sáng tạo theo Ấn, do đó không nhìn nhận công lớn của khoa học-kỹ thuật, không nhìn nhận những giá trị thế trần chúng là phản ảnh mặt ngoài của Mỹ-Hảo viết hoa. Có điều những giá trị nói trên không thể khép lại trên mình mà không mất luôn ý nghĩa. Do đó, vừa thừa nhận chúng, ta vừa phải có thái độ bất cần đối với chúng. Ðồng thời, trong khi khai triển cái biết lý tính của mình, ta cũng hướng căng về một thứ biết trầm sâu hơn.

Ðây cũng là lúc nên đặt lại vấn đề, xem đâu mới là biểu hiện lớn nhứt của tinh thần, biểu hiện ấy có phải là khả năng tri thức của chúng ta hay không? Quả là người Tây trước kia và thế giới hôm nay thường nghĩ như thế đấy. Lấy tri thức làm niềm tự hào của con người, nay chính con người lại phải nhường ngôi cho máy vi tính cũng vì thứ tri thức xem ra giống thế. Vâng, trí thông minh cực đại của kiện tướng cờ vua Kasparov đã thua máy Deep Blue!

Hẳn là anh có thể bảo: Sự thông minh của cái máy, dù là của siêu máy vi tính trong tương lai, không thể cùng loại cấp với trí thông minh của con người được. Thế nhưng đồng ý với nhau được về một tiêu chuẩn để phân biệt như thế không phải là chuyện dễ đâu. Theo tôi, sự phân biệt rõ nhất giữa con người với cái máy và con khỉ phải tìm ở chỗ khác. Vả nữa, đâu phải chỉ có trí năng mới làm nên tinh thần, nhất là thứ trí năng rất khiếm khuyết là lý trí của chúng ta.

Như chúng ta thấy, hễ là vật chất thì không thể không bị điều khiển từ ngoài bởi quy luật, dù đó là quy luật lý hóa hay sinh lý, tâm sinh lý. Do đó cơn bão, con cọp hay robot không hề có trách nhiệm về những phá hoại của mình. Cả cảnh sát và Tòa án đều thấy rõ như vậy. Vâng tác giả thực của công việc khi ấy là quy luật, là bản năng, là kẻ lập trình cho máy vi tính cơ. Cũng vì thế, nắm được quy luật, con người có thể điều khiển tất cả dù nó không mạnh bằng con voi và “suy nghĩ” nhanh như máy tính.

Sở dĩ chỉ con người mới làm chủ được sự vật, là vì nó làm chủ được chính mình và hành động của mình. Ở chỗ là thân xác, con người bị vây bọc bởi cả một mớ bòng bong những quy luật, nhưng không ai dám chắc, trước một biến cố nào đó, anh nhất định sẽ phản ứng ra sao. Bởi lý do rất đơn giản, là anh có khả năng cưỡng lại sức ép của cả quy luật lẫn bản năng bên trong. Hơn thế, anh còn có thể nương theo sức đẩy của bản năng và quy luật để lái con thuyền buồm cuộc sống theo hướng đi đã chọn.

Sở dĩ con người là Chủ, vì nó bắt đầu từ chính mình (tức từ quyết định của mình), chứ không bắt đầu từ ngoài mình (tức bị quyết định bởi cái không phải là mình). Nghĩa là con người nắm được mình bằng tự thức (auto-conscience), bằng cân nhắc suy tư, và bằng tự định (auto-détermination). Sở dĩ được như thế, là vì con người có riêng một không gian nội tâm, và nó — vâng, một mình nó — làm chủ trong ngôi nhà của mình. Người khác có thể tác động vô đó từ ngoài, chứ không thể thay thế tôi trong đó. Trong đó, do rối loạn tâm thần, tôi có thể lầm tôi với một người khác (lầm về bản tính, quen gọi nhân cách), nhưng tôi vẫn còn đó, ở thế đối diện với tất cả những gì không phải tôi.

Chính vì nắm được mình từ trong bằng tự thức, nên tôi mới bẻ gập được mình (re-flectere) để nhìn mình đang tri, hành, cảm. Thấy được mình đang tri thức, tôi cũng tách riêng được ý tưởng (nhờ nó tôi tri thức) để làm việc với nó, và đây là tư duy, suy luận (ré-flexion). Tư duy hay suy luận chính là bẻ gập mình để làm việc trong nội tâm mình với những ý tưởng (hoàn toàn trừu tượng) của mình. Chính nhờ khả năng suy luận này, mà từ (ý tưởng về) một thực tại khả giác, tôi có thể vượt tới những gì siêu giác, như thực tại siêu hình, những quy luật và nguyên tắc vốn tổng quát, thậm chí những thể thiêng liêng. Và đó là giải thích cho khả năng khoa học, kỹ thuật, giải thích cho văn hóa và văn minh, giải thích cho đặc tính rất dễ nhận thấy của con người: đặc tính tiến bộ và tiến bộ không ngơi nghỉ. Mà nguồn gốc và nền tảng là đặc tính Làm chủ nói trên!

Vâng, chỉ có con người là Chủ, là Chủ thể hay Chủ vị (le sujet, âtman, tức chính mình). Một mình nó xưng Tôi và đứng thẳng lên, đối diện với tất cả. Chứ máy vi tính, dù nhớ nhanh, tính chuẩn và lô dích đến đâu, cũng vẫn là công cụ, chỉ vận hành theo lập trình của con người. Tất cả chỉ vì, dù xem như “suy tính,” nó không thể gập mình nhìn vô trong mình được: nó không có không gian nội tâm! Bởi không có bề sâu như thế, nên nó chỉ hướng ra ngoài về phía “đối tượng” là công việc và đường đi là lô dích thôi. Dẫu sau này nó có thể trở nên vạn năng, thành con thú xổng chuồng mà ông chủ là con người không khống chế nổi nữa, thì nó vẫn là máy, một cái máy hay nhưng bất kham, như con ngựa hay và bất kham. Máy điện toán là cái “vị tha” (pro-alio, cái hiện hữu vì cái khác), chỉ con người do bề sâu và tư cách Chủ mới là cái vị thân (pro-se, le pour-soi) thôi.

***

Chẳng những vượt trên máy vi tính, con người cũng vượt hẳn những sinh vật khác. Sự vượt loại này phải chăng chỉ là do tiến hóa bằng những bước nhảy vọt? Nghiên cứu sự phát triển giải phẫu học từ chủng thấp lên chủng cao, đặc biệt nơi hệ thống gen và khối óc, nghiên cứu bước tiến rút gọn ấy từ nòng nọc sang cóc, và ở một vài dấu vết còn sót nơi bào thai con người, khoa học có tạm đủ lý do để nói tổ tiên chúng ta là khỉ vượn. Vâng, ít là về thân xác, chúng ta không ngồi lên trên thế giới, bởi chúng ta cũng thuộc về thế giới ấy. Và nếu nhìn nhận tôi cũng là thân xác (chứ xác không chỉ là chiếc áo khoác của tôi), thì tôi không thể coi vạn vật là công cụ suông, nhưng bạn đồng hành nữa. Vâng, đồng hành trên cùng một chuyến tàu. Ðồng hành cả trong cuộc sống tại thế lẫn trong hành trình hướng về Trời đất mới (x. Rom 8:21; 2P 3:13...). Một vũ trụ quan đầy tính sinh thái, phải không?

Cả con đường tiến hóa, đang được hầu hết công nhận, từ Quantum sơ thủy tới con người hôm nay, cũng phải làm thay đổi cách chúng ta quan niệm xưa nay về sáng tạo, về phương thức sáng tạo của Thiên Chúa.

Theo Kinh Thánh, thì Thiên Chúa đã sáng tạo bằng Lời. Phải chăng Lời đóng vai trò nguyên nhân tác thành của thế giới? Phải chăng Thiên Chúa là Ðộng cơ đầu (primum movens) như Aristote nghĩ và thánh Tôma nghĩ theo?

Thật ra, nếu lấy cái Quantum thô sơ thời ấy mà đặt bên thế giới muôn mầu hôm nay, ắt là ta phải ngỡ ngàng không sao hiểu nổi, không thể tin rằng cái quả lớn kia lại do cái cây tí teo này. Thứ nhất vì xem ra “không ai cho cái mình không có” (Nemo dat quod non habet). Chính khoa học cũng được xây trên nguyên tắc: Mỗi hiện tượng (quả) phải có nguyên nhân tương xứng cơ mà. Thứ hai, vì đây là một Tiến hóa về phía..., mà chỉ tinh thần mới thực sự nhắm trước, nghĩa là hành động vì một mục đích đặt ra. Thứ ba vì, như giáo sư Trịnh xuân Thuận quả quyết, ngoại trừ Thiên Chúa (vốn là Tinh thần tuyệt đối), không một thiện xạ nào có khả năng bắn trúng hồng tâm 1cm của cái đích đặt xa 15 tỷ năm ánh sáng. Vì chỉ cần lập trình hay tính sai tí ti ở bất cứ điểm nào trên đường dài vô tận ấy — vâng, chỉ cần chút xíu đổi thay như ở một trong những hằng số (thí dụ hằng số tốc độ ánh sáng) — thì đã chẳng có gì chuyển tiếp, chẳng có thế giới tuyệt vời này cùng với sự sống ở giữa, với con người là cái hồng tâm.

Và như thế, sự kỳ diệu của nguyên nhân (tác thành) đã chuyển sang cho cái đích: từ sự hướng đích trong thiên nhiên đến sự nhắm đích thần kỳ của một Tinh thần. Sự vật có làm gì cũng bị đẩy (từ sau lưng) mà làm, đẩy bởi nguyên nhân và đẩy bằng quy luật mà nó không thể cưỡng. Ðộng vật xem như tự do hơn, nhưng thực ra có làm gì nó cũng làm do sức ép của bản năng cả. Chỉ con người mới đứng thẳng để nhìn về phía trước, nghĩa là làm gì cũng làm vì một mục đích nhắm trước. Vâng, chính vì mục đích có nhà để ở, tôi mới tìm người vẽ mẫu, tìm thợ xây nên, nghĩa là tìm những trung gian, đặt những nguyên nhân (tác thành). Như thế, mục đích đúng là nguyên nhân và nguyên nhân lớn nhất, bởi chính nó tác động trước và mạnh vào các nguyên nhân trên vốn chỉ được coi như phương thế thôi. Có điều con người là tinh thần khiếm khuyết, nên với mục đích suông, nó không thể thực hiện ước mơ của mình. Nó không thật sự sáng tạo. Chỉ Thiên Chúa mới từ không làm ra có, mà chẳng cần phương tiện, trung gian. Muốn có vũ trụ, Ngài có liền nếu muốn. Nghĩa là chỉ cần đích nhắm (mục đích) thôi. Có điều Ngài đã muốn dùng trung gian, chứ không trực tiếp làm nên từng loại một, như tác giả Sáng thế thư nghĩ.

Tuy dùng trung gian, tạo nên những nguyên nhân tác thành, nhưng: “không phải do quân nhiều mà trận thắng, chiến thắng là do sức mạnh từ Trời,” Thiên Chúa đã dùng cái chẳng đáng gì để làm nên điều vĩ đại. Vâng, Thiên Chúa đã tạo nên vũ trụ vô cùng lớn và muôn màu này chỉ từ một Quantum sơ thủy chưa nên dạng nên hình. Thiên Chúa chỉ đặt vô đó một ý muốn, cũng là một đích nhắm và một tiếng gọi. Tôi nói tiếng gọi, vì với cái đích mà Ngài làm chủ, Ngài chỉ cần gọi ra từ hư vô. Và cũng vì cái đích cuối là con người có ý thức và tự do, nên Thiên Chúa chờ ở đó một lời đáp (nhân danh tất cả) để hoàn thành tác phẩm và hoàn tất công việc. Nghĩa là đến con người rồi, thì chưa phải là bức họa đã vẽ xong. Con người có sứ mệnh hoàn thiện nó bằng việc làm và đời sống của mình. Làm và sống theo cái thiên mệnh đã chiếu in thành Tính nơi lương tri ấy.

Chính do tiếng gọi và sự nhắm đích toàn năng nói trên, mà có những bước nhảy vọt, để cái cực bé đẻ ra cái cực lớn. Vì cùng đẻ, không phải chỉ có nguyên nhân tác thành, mà trước hết và trên hết còn có nguyên nhân mục đích của đấng mà ý muốn là nguồn gốc duy nhất của thực tại. Ý muốn ấy không chỉ có mặt ở lúc khởi động, mà trong suốt tiến trình. Và như thế phép lạ diễn ra trong suốt tiến trình, khi mà ở mỗi bước của tiến trình, không chỉ có nguyên nhân gọi là tự nhiên. Vâng, nơi nguyên nhân, đã có cái vượt trên nguyên nhân là ý Chúa, cũng là cái đích mà Chúa nhắm.

Cách giải thích sáng tạo bằng mục đích hơn là bằng nguyên nhân này tránh được cái nhìn về con người như một liên minh giữa hồn và xác. Kytô-giáo xưa nay miệng thì nói: Con người là một bản tính dù với xác chất và hồn linh, nhưng trong thực tế, họ mặc nhiên nghĩ khác khi chủ trương: Linh hồn là do Thiên Chúa sáng tạo trực tiếp mỗi lần. Như thế có khác chi bảo rằng: Thiên Chúa chờ cho cơ thể phát triển đến một mức nào đó, rồi mới tạo từ ngoài một linh hồn để đút vô. Ðể rồi khi chết, lại nghĩ “hồn lìa khỏi xác,” chờ sau “phán xét” mới có xum vầy. Thánh Tôma chỉ chỉnh tí ti khi cho rằng, tuy lìa đấy, mà hồn vẫn giữ một “liên hệ siêu việt (relation transcendantale)” nào đó với xác thân.

Vậy muốn giữ cho con người đúng một thể, một tính, thì phải giải thích tạo, sinh và tử sao đây? Nếu Chúa trực tiếp can thiệp lần đầu (với nguyên tổ), Chúa sẽ phải tiếp tục làm thế, cả triệu lần mỗi ngày, mỗi khi có ai sinh ra. Nhưng nếu Chúa không tạo sinh linh hồn để đút vô, chả hóa con người là con của chú khỉ? Quả thật, nếu nhìn sáng tạo như sự đun đẩy (từ phía sau) của những “động cơ” hay nguyên nhân (tác thành), thì có lẽ ta phải cam phận với tư cách thấp hèn ấy đấy. Chứ nếu nhìn sáng tạo dưới ánh sáng của nguyên nhân mục đích, do sức hút và tiếng gọi từ phía trước bởi một Tinh thần, thì ta sẽ là “con” của Tinh thần ấy hơn là của nguyên nhân (con khỉ) kia. Mà nhìn như thế là đi vào đúng hướng nhìn của khoa học hôm nay. Với khoa học hôm nay, sự tiến hóa từ bình diện sinh vật đã mở bung đến tất cả, vâng, từ cái Quantum duy nhất ấy. Nơi cái Quantum này, Thiên Chúa đã đặt vô một ý định, cái ý định hay Thiên mệnh nó biến thành đích nhắm của Quantum, hay, nói cho đúng hơn, đích nhắm của nhà Thiện xạ nơi Quantum. Mà cái đích nhắm ấy là con người. Và con người ấy là xác-thần (tinh thần) hai mặt. Kinh thánh đã nói đúng khi nói Thiên Chúa sáng tạo con người vừa bằng bùn đất vừa bằng thần khí hay hơi sống (ruah) của mình.

Nếu con người là một dưới hai mặt xác-thần, thì thần không thể hiện hữu mà không còn xác. Nhưng nếu vậy, giải thích sao đây cái chết như một “hồn lìa khỏi xác?” Thật ra, không có “hồn lìa khỏi xác,” như Karl Rahner nghĩ. [2] Nghĩa là khi con người còn ở dương gian, xác nó bị giới hạn trong một khối nhỏ vật chất, trong vật chất dưới mặt số lượng và phức đa của nó. Nhưng vật chất không chỉ có mặt phức đa, mà còn mặt nhất tính nữa. Khi xác chết, hồn chỉ lìa xác dưới mặt phức đa, do đó biến dịch đó thôi. Hồn vẫn là sự hiển định (entéléchie, entelekheia) của xác, nhưng bây giờ thì sự hiển định hướng về vật chất dưới mặt nhất tính của nó. Có nghĩa là hồn mô thức hóa (informer) (toàn) vật chất thành xác riêng của mình, để rồi xác vinh phúc sẽ là “biểu hiện tinh thuần của tương quan với toàn vũ trụ mà bản vị được vinh phúc hóa có. [3]

Ðể chứng minh vật chất có diện Nhất nói trên, Rahner phải nại đến hiện tượng Thần giao cách cảm: hai kẻ cách cảm được với nhau thì dù ở kế bên hay xa ngàn dặm vẫn hiểu được ý nghĩ của nhau. Thế mà ở thế giới phức đa này thì cường độ sóng (dù sóng đàn hồi hay sóng điện từ) luôn tỷ lệ nghịch với khoảng cách. Ngày nay, với khoa vật lý mới, chúng ta thừa hiểu rằng vật chất có một gốc nguồn và nền tảng vô cùng đơn, cái mà biểu hiện của nó vừa là sóng vừa là hạt, khi năng lượng khi khối lượng (masse) bất phân. Vậy nếu con người chết chỉ là xác chết về mặt phức đa, thì tận thế cũng chỉ diễn ra với mặt phức đa của vật chất đó thôi. Còn Trời mới đất mới, theo tôi nghĩ, sẽ là sự ăn theo của vật chất đã được thiêng liêng hóa cách nào đó, để thành cái Chất “một” vĩnh cửu và sáng láng mà mỗi hồn hiển định thành xác riêng, tùy độ lành thánh và bản sắc của mình. Vật chất khi ấy không còn là nguồn gốc của sự phân cách giữa chúng ta nữa, nhưng nền tảng của sự hiệp thông giữa chúng ta.

Quan Niệm Về Bản Thể

Với khoa vật lý mới, quan niệm xưa về Bản thể (Ousia của Aristote theo ý nghĩa Căn bản, hay Substantia của kinh viện) cũng bị lung lay.

Hãy nhìn một đống cát, nó vừa là cát vừa đống cát. Thử hỏi cái gì là gốc (bản) của cái gì đây: gốc là cát hay đống cát? Ai cũng biết cát chỉ thành đống do con người vun lại, và do trái đất hút lấy (thật ra trái đất và cát cùng hút lẫn nhau) khiến cát có trọng lực và đè lên nhau. Nên nếu đưa cát ra khỏi hấp lực (trái đất), thì cũng hết đống luôn. Hấp lực chỉ đặt cát bên nhau, chứ chúng không nên một với nhau từ bên trong. Do đó, gốc của đống là ở các hạt cát: đống không có gốc ở nơi mình.

Chính hạt cát cũng không có gốc ở nơi nó. Cát chỉ thành hạt do nhiều phân tử khoáng dính kết, nén lại với nhau: sức mạnh thống nhất nằm ở ngoài hạt, và mỗi phân tử khoáng độc lập hoàn toàn nơi mình. Vậy xem như chỉ có bản thể và cá thể ở phân tử thôi.

Thế nhưng, xin mời bạn hãy nhìn vào bên trong phân tử. Phân tử là do một số nguyên tử họp thành. Họp như thế nào? Họp qua trung gian của những electron, mà cách làm trung gian của electron lại có hai cách; do đó sinh ra hai loại phân tử: loại giả và loại thực. Trong phân tử giả, các nguyên tử trao chuyển với nhau một số electron, nghĩa là có bên mất electron và bên thêm electron. Do đó thiếu quân bình, sinh phân cực (polar, polarisé) và kém ổn định. Phân tử thật thì ổn định hơn, bởi các nguyên tử trong đó có chung với nhau một số electron. Electron này tác động như một sợi xích nó thắt buộc các nguyên tử lại với nhau. Như thế, phải chăng đây là một xâu tù nhân trong đó chỉ từng tù nhân mới là cá thể và bản thể? Thực ra, chính phân tử mới làm nên các thực thể trong điều kiện vật lý của trái đất chúng ta. Nên chúng không thể không là bản thể một cách nào đó, dầu các thành phần của chúng vẫn độc lập, vẫn còn tư cách cá thể. Vâng, nguyên tử và phân tử là những bản thể chồng chéo nhau. Mỗi cái là bản thể về một mặt nào đó và trong tương quan với một cái gì đó. Như phân tử hữu cơ tinh bột, chúng là bột bánh hay thức ăn đối với loài người chúng ta. Và đấy là trên bình diện trung mô, chứ trên bình diện siêu vi mô hay siêu vĩ mô, thì vấn đề lại khác. Y như người trên trái đất sống một trăm tuổi, trong khi người trên phi thuyền bay nhanh (với tốc độ gần bằng của ánh sáng) có thể chưa đọc xong một bản tin. Vũ trụ này tương đối mà! Mà đã tương đối, thì mỗi cái chỉ là gì đó trong tương đối (hay tương quan) với một cái gì khác.

Và cũng thế nếu từ nguyên tử ta đi xuống những nguyên tố cấu thành. Và đây là hạt nhân với những electron xoay quanh. Electron thì điện âm, nên nhân điện dương hút nó và đặt nó trong quỹ đạo. Thật ra điện dương của nhân là do proton, mà bên cạnh proton thường có cả neutron nữa. Proton là gì và neutron là gì? Gần như chúng chẳng đáng là gì, khi mà ta có thể biến một neutron thành proton hay nguợc lại chỉ bằng cách thêm vào nó hay bớt đi từ nó chỉ một electron. Lại để cho hai thứ hạt trung tính và dương tính ấy dính lại với nhau thành nhân, chúng chỉ việc “chi ra” ít nhiều năng lượng để làm công tác đó. Những sự nối kết từ ngoài và những ràng buộc quả là rất hời hợt. Và đấy là bản thể hay cá thể của nguyên tử, của hạt nhân, của những nguyên tố làm nên hạt nhân!

Xem như thế, cái bản thể hay cá thể trong khoáng chất, cái mà triết học định nghĩa là “vô phân nơi mình và phân với mọi cái khác” chỉ là những cái MỘT rất mờ nhạt, tương đối. Phân tử và những hạt trong đó không hiện hữu nơi mình (in-se) bằng nơi cái khác (in-alio). Hơn thế, cái gốc (bản, sub-strat, substantia) cuối cùng của chúng lại là cái chẳng ra...gì, lấp lửng giữa hạt và sóng, giữa khối (masse) và năng lượng.

Với thứ bản thể như vậy, chúng ta phải hiểu thế nào về những khái niệm như Biến thể (trans-substantiatio) của thần học (kinh viện) đây? Trước đây, khái niệm ấy chỉ gặp khó khăn với triết học, nay lại thêm khó khăn về phía triết-khoa học nữa. [4] Nếu bản thể bánh rượu khó xác định, thì sao nó mất chỗ được khi mà gần như nó chẳng là gì cả. Một thần học gia kia đã đề ra một cách giải quyết: Nếu bánh rượu không là bản thể xét về phía chúng (quoad se), thì chúng vẫn là bánh rượu bản thể đối với con người (quoad me, hominem).

Theo tôi nghĩ, vấn đề không phải là từ ngữ, mà nội dung cũa niềm tin Thánh Thể, cũng là cái mà Giáo hội muốn chỉ qua những từ ngữ nói trên. Nội dung ấy là mầu nhiệm, khiến những giải thích lý tính chỉ tiếp cận thôi, chứ đạt tới thì không thể bao giờ. Tuy tiếp cận, mà vẫn tiến tới mãi, nghĩa là điều được xác định hôm nay, mai ngày có thể được chỉnh lại bằng một lối diễn tả khác, ít là bằng một cách hiểu sâu xa hơn từ những từ ngữ cũ xưa.

Tất cả đã diễn ra như vậy với phép Thánh Thể.

Ngay thời các tông đồ, ai nấy đều hiểu rằng bánh và rượu, đó là chính mình và máu Chúa (1Cor 10:16). Sự thật ấy rồi sẽ được triết lý hóa một tí trong tiếng Praesentia realis, mà lm. Hiến Minh dịch là Thực diện. Thực ra, Praesentia realis có nghĩa Praesentia rei, sự có mặt của chính thực thểû, tức Hiện diện hữu tính (présence ontique). Hiện diện thực thể rồi sẽ được giải thích thêm bằng khái niệm Conversio và Transformatio, tức Biến đổi.

Vào thời trung cổ, niềm tin bị chao đảo giũa hai luồng học thuyết cực đoan: một đằng giải thích thực diện một cách thô thiển, vật chất; đằng kia lại quá thiêng liêng, kiểu như nghĩa bóng vậy. Tiêu biểu về loại này có Bérenger vào thế kỷ XI. Thần học kinh viện (théologie scholastique, thần học nhà trường) với việc khám phá Aristote và Mười phạm trù của ông, đã đưa ra một khái niệm mới: Trans-substantiatio, Biến thể hay chuyển đổi bản thể, để đưa vấn đề sang lãnh vực thuần túy siêu hình, và giải thích tại sao vẫn còn bề ngoài (tùy thể) của bánh rượu, mà bên trong và nền tảng đã là Mình Máu Chúa Yêsu.

Tiếng Substantia này, người ta dùng để dịch tiếng Ousia của Aristote theo ý nghĩa thứ nhất: cái chủ thể hay nền tảng (hupokeimenon) nó đón nhận cái Ousia theo ý nghĩa thứ hai là yếu tính, cũng như đón nhận các thuộc thể tùy phụ. Khái niệm Chuyển đổi bản thể, một sáng tạo thời đó để giải quyết nhiều khó khăn và đưa thực diện thoát ra khỏi cách hiểu thuần hình lý (physique); nhưng theo Peter Eicher trong Dictionnaire de Théologie, nó cũng “tạo ra nhiều vấn đề; những vấn đề này phát sinh không từ thực tại tính của mầu nhiệm đức tin, nhưng từ một hệ thống triết học nào đó” (tr. 215a).

Sau thánh Tôma, sự phân ly hình lý với siêu hình lý không được giữ vững nữa, và sự chống đối khái niệm Biến thể của khối Tin lành khiến công đồng Trentô càng kiên giữ khái niệm đó của thánh Tôma. Gần đây, giáo phái Luther đã chính thức xích lại với Công giáo khi họ nhìn nhận rằng, trong lễ Tạ Ơn, Chúa Yêsu quả có mặt “vere et substantialiter” (thật sự và bằng bản thể) bên dưới hình thức bánh và rượu (CA 10; Ap 10). Như thế hẳn đã đủ. Vì hẳn đây là điều mà Kytô-hữu từ muôn xưa vẫn tin, mà huấn quyền có ý nhắm dù trong khái niệm Biến thể.

Ngày nay, khoa vật lý mới cho ta thấy tính mờ nhạt và chồng chéo nhau của các bản thể khoáng chất. Biết đâu vì thế mà Chúa Yêsu đã chọn bánh rượu thay vì sinh vật, nơi mà bản thể tính hay cá thể tính đã rõ và vững rồi. Vả lại, con người vinh phúc của Chúa có còn là bản thể như mọi bản thể tự nhiên khác hay không, hay phải được quan niệm như một siêu bản thể? Theo K. Rahner, những phạm trù của một triết lý chỉ giúp hiểu phần nào các mầu nhiệm của đạo thôi. Và chính công đồng Trentô cũng nhìn nhận: “từ ngữ của chúng ta chỉ diễn đạt được phần nào” về “hiện diện huyền tích của Chúa trong lễ Tạ Ơn” (DS 1636).

Ngoài ra, quá nhấn vào Hiện diện và quá khách quan hóa Hiện diện đó, chúng ta dễ rơi vào một quan niệm tĩnh (static) về lễ Tạ Ơn, [5] cũng tĩnh như khi trong cầu nguyện, lắm người thờ kính Thánh Thể ngoài thánh lễ mà không quy hướng về thánh lễ. Thánh lễ ấy là một hành vi về phía chúng ta: tưởng niệm (anamnêsis) và hiệp thông (koinônia). Và một hành động về phía Chúa: tự hiến tế mình và tự hiến thân làm thức ăn nuôi dưỡng. Tự hóa bánh thành mình như thế, Ngài đang biến đổi ta trong Ngài, đồng thời biến đổi cả thế giới, về hướng cánh chung. [6]

Thêm vào đấy, tiếp theo thần học gia Tin lành F. Leenhardt, Schoonenberg đưa vô Thực diện một cái nhìn sinh động hơn nữa: Chính tương quan và ý nghĩa làm phát sinh sự Thực diện này. Tương quan và ý nghĩa mà làm nên hiện hữu ư? Thì những khám phá vật lý mới cũng cho thấy như thế đó. Thực tại thiên hình vạn trạng của thế giới mà ta thấy hôm nay chỉ là do hơn trăm nguyên tử giao đan với nhau (bằng những cách giao đan khác nhau) mà làm nên tất cả. Và nền tảng hơn nữa, do sự giao đan của vài chục hạt cơ bản, nặng hadron và nhẹ lepton. Và điều này, các triết gia cổ đại như trong Sâmïkhya đã thoáng thấy: mọi thực tại vật chất chỉ từ ba phẩm chất (tri-gunïa): âm (tamas), dương (sattva), lực (rajas) chúng liên kết trong những tỷ lệ khác nhau mà thành. Hay như trong Kinh Dịch với học thuyết âm dương và tám quẻ .

Vậy theo Schoonenberg, bởi lẽ tương quan quyết định hiện hữu, nên dù bản thể cũng không phải là cái vững mãi nơi mình. Mỗi biến cố hay sự vật đều ngỏ cửa sẵn cho những tương quan định ý (de signification) mới, mà qua đó chúng được biệt định lại, và thế là có Biến thể. Vâng, không phải chỉ có Biến ý (trans-signification) suông trong thánh lễ, mà cùng với Biến ý cũng diễn ra một Biến thể nữa, [7] khi mà bữa ăn Chúa mời dự đã nên “dấu hiệu hữu hiệu” của hiệp thông với Chúa và hiệp thông với nhau. Sự trao ban bánh rượu trong một tương quan hoàn toàn mới như thế, đã chuyển sang một ý nghĩa mới cùng với chức năng mới của ký hiệu, nhờ đó diễn ra trong pháp lực Thánh Thần một chuyển biến tận gốc (substantialiter). [8]

Quan Niệm Về Thời Gian Và Vĩnh cửu

Không một ý tưởng nào xuất hiện mà không có một ảnh tượng tâm lý nâng đỡ. Và không một cái gì được hình dung mà không cùng với vị trí của nó trong không gian và thời gian. Không gian và thời gian, đó là hai mô thức (form), khuôn thước cần thiết thuộc cảm năng (sensibility). Chúng có tên trong danh sách Mười phạm trù (kategorias) của Aristoteles. Chúng được E. Kant gọi là hai ý niệm (concept) của cảm năng.

Không gian và thời gian được con người hình dung thế nào? Không gian được hình dung như một thứ hộp rỗng, tĩnh, mà thành hộp lùi xa đến vô tận. Trong cái khoảng không rỗng, tĩnh và cố định ấy, mỗi sự vật đến chiếm một vị trí và trương độ (étendue, extension) nhất định. Còn thời gian là đường thẳng một chiều, kéo dài đến vô tận cả về quá khứ lẫn tương lai. Ðể rồi mỗi hiện tượng sẽ ghi dấu của nó ở điểm không bề dày là hiện tại, và xuôi dòng bó buộc về phía sau. Vâng, con đường một chiều ấy là không thể lật ngược đối với đầu óc chúng ta. Nghĩa là không ai quan niệm nổi một thời gian chạy ngược.

Không gian và thời gian kiểu ấy được gọi là Không gian tuyệt đối (absolute, absolu) và Thời gian tuyệt dối. Tuyệt đối, nghĩa là không tùy thuộc (tương đối với) bất cứ gì.

Thế nhưng khoa vật lý lượng tử, hạt cơ bản và thiên văn đã đánh bật cái nhãn Tuyệt đối ấy để thay bằng nhãn Tương đối. Tương đối, nghĩa là Tùy: tùy quan sát viên và tùy vận tốc.

Chúng ta hãy bắt đầu với thời gian. Thời gian ấy được tính lại theo công thức của Einstein.

Như thế, khi vận tốc v của anh và tôi quá nhỏ so với vận tốc c của ánh sáng, thì thời gian t của anh và tôi coi như thời gian chung, bởi lẽ chúng bằng nhau. Chứ nếu tôi di chuyển quá nhanh (trên một phi thuyền siêu tốc chẳng hạn), thì khi trở về tôi chưa đọc xong tờ báo đã thấy anh già đi cả mấy năm. Vâng, thời gian không phải bên ngoài những biến đổi của mỗi thực tại. Nó không có hiện hữu riêng, bên ngoài những biến đổi ấy.

Tuy khám phá được tính tương đối của thời gian, các nhà khoa học vẫn tưởng như thời gian là một thực thể, giống con sông, để người ta ngược dòng bằng cách vượt qua tốc độ ánh sáng. Các phim như Star trek đã “viễn tưởng” điều ấy. Ðạt tốc độ siêu ánh sáng ư? Ðó là điều có thể, trước hết nhờ “Hiệu ứng đường hầm,” theo đó thì khi một nắm hạt cơ bản được phóng xuyên một vật thể, một số (rất ít) hạt thực sự xuyên như qua một đường hầm, và khi ấy vận tốc của chúng vượt ngưỡng (cửa) ánh sáng. Có điều đây là hạt cơ bản, và chỉ một số hạt thôi, chứ không phải con người anh để anh ngược dòng (thời gian). Và cũng thế đối với trường hợp các “lỗ đen,” mà khi đến gần, dù ánh sáng cũng bị hút vô vớt tốc độ siêu ánh sáng (khiến lỗ thành đen vì không có ánh sáng từ đó tới được chúng ta). Vâng, nếu muốn chui qua lỗ đen bằng phi thuyền, thì dù cho phân tử, nguyên tử cũng tan rã, nói chi phi thuyền với những ai đi trên đó.

Giả như mai ngày anh đủ kỹ thuật để vượt an toàn ngưỡng ánh sáng, hỏi dòng thời (gian) có để anh bơi ngược hay không? Bơi ngược, có nghĩa là đang già hóa trẻ, sắp chết thành mới sinh ra. Ừ thế cũng được đi, chứ con mà sinh trước bố, cháu đẻ trước ông bà, thì ôi thôi! Nói gì thì nói, liệu có hợp lý khi hiệu quả đi trước nguyên nhân hay không, nghĩa là cứ ăn trái đi, rồi sau mới trồng cây ăn trái?

Phản chứng minh rõ nhất có thể tìm thấy ở giây phút liền sau tiếng nổ Bigbang, lúc mà sóng và hạt bung ra với tốc độ siêu siêu quang, khiến ánh sáng hôm nay chỉ còn là hóa thạch (fossile), không tăng vận tốc nghĩa là không còn sức. Vâng, với tốc độ siêu siêu quang ấy, sóng và hạt hẳn phải siêu siêu giật lùi, về phía bắt đầu, nghĩa là về phía... không có gì cả, chứ tiếp tục tiến hóa về phía các con người muốn ngược dòng hôm nay sao được. Phản chứng minh tiếp theo là ở chính ánh sáng. Theo đúng công thức Einstein, thì chính ánh sáng, bởi di chuyển bằng tốc độ ánh sáng, sẽ khiến thời gian di chuyển bị triệt tiêu. Thế có nghĩa là ánh sáng không mất một giây nào để đi bất cứ đoạn đường nào, điều ấy mâu thuẫn với hằng số: 300.000 km/giây tốc độ của nó. Và cũng thế khi anh di chuyển với tốc độ ánh sáng, anh sẽ đồng thời có mặt ở cả điểm tới lẫn điểm ra đi, do đó có mặt ở mọi nơi nếu anh muốn. Mà như thế, thì từ trái đất xuất phát, anh vẫn ở nguyên trên trái đất bên cạnh những người thân không đi: anh thì yên đấy, còn người thân lại cứ đổi thay và di chuyển, kết cuộc thì chính họ đi, chứ anh không đi.

Những nghịch lý nêu trên khiến phải nhận ra rằng, nếu vũ trụ vĩ mô của Einstein đẩy các công thức vật lý cũ xuống thành trường hợp đặc biệt cho mấy công thức của ông, [9] thì công thức của ông vốn dựa vào những định đề, như tốc độ ánh sáng là tuyệt đối và giới hạn, cũng không còn đứng vững khi tốc độ đạt tới ngưỡng (seuil) hay vượt ngưỡng đó, để trở thành trường hợp đặc biệt của những công thức bao quát hơn.

***

Việc tìm hiểu và phân tích thời gian tương đối của Einstein rất hữu ích để giúp ta thoát ra khỏi cái quan niệm thâm căn cố đế về thời gian. Thật ra, thì thời gian dù tương đối cũng chẳng có, khi mà chẳng có thời gian như một thực thể riêng biệt, thậm chí như một bản thể. Cái có thực chỉ là từng con người và từng sự vật cùng với những biến đổi liên tục của chúng. Biến đổi, đó là có gì đó đang mất đi, và có gì đó đang hiển định. Nghĩa là chỉ có Ðang được kêu là Hiện tại, Không còn bị xếp vô ngăn quá khứ, Chưa có đặt vô nhóm Tương lai. Với quá khứ tồn tại đây bằng hậu quả và kỷ niệm, với tương lai đã có đây trong ý định, sắp đặt hay nguyên nhân. Tất cả chỉ có thế, nghĩa là có nền tảng cho ý niệm thời gian ở thực tại, chứ chính thời gian thì không, không cho thời gian tuyệt đối của vật lý cũ, không cho cả thời gian tương đối của Einstein. Còn ý niệm tiên nghiệm (a priori, transcendantal) Thời gian của Kant? Không có ý niệm hay khuôn khổ sẵn có của cảm năng tự nhiên đâu, chắc thế. Nghĩa là do bản tính xác-thần quy nhất, mà con người có sẵn trong cảm năng một khả năng, để với kinh nghiệm ngàn vạn đời tích góp, nó hình thành cho mình một ý niệm, ý niệm về một thời gian tuyệt đối như ta có hôm nay. Và như thế, Thời gian là vấn đề thuộc văn hóa hơn bản tính.

Nắm được Thời gian như thế rồi, ta sẽ hiểu dễ hơn Vĩnh cửu. Vĩnh cửu không phải Thời gian, cũng chẳng Không-thời gian, bởi lẽ với định nghĩa như thế, ta đã dựa vào thời gian để hiểu và đo lường Vĩnh cửu. Ngay những từ Vĩnh và Cửu cũng nói lên điều ấy. Nếu thời gian chẳng qua là Biến đổi, thì Vĩnh cửu thực ra chỉ là bên trên những biến đổi, thế thôi. Bên trên nbững biến đổi cũng không thể hiểu là Tĩnh hay một Hiện tại kéo dài được. Vâng, tích cực đó là gì, thì sao ta hiểu nổi, huống nữa hình dung.

Nằm giữa vĩnh cửu và thời gian, còn ý niệm Huyền nhiệm (mystique). Là huyền nhiệm, cái vừa ở trong thời gian vừa vượt trên thời gian. Như Thập giá vừa là biến cố lịch sử, vừa không chấm hết với quá khứ, để thành hiện tại trong thời gian bất cứ đâu và lúc nào có người “làm cái này mà tưởng nhớ Thầy” thích hợp. Nhờ khoa học mà thoát ra khỏi thời gian ở chỗ nó là thực thể và thực thể chung, ta dễ hiểu hơn cái đang có đó cũng là cái đã có rồi.

Quan Niệm Về Không Gian Với Toàn Tại

Cũng như thời gian, không gian Euclide và Newton là tuyệt đối, một ý niệm trừu tượng nhưng với nền tảng nào đó ở thực tại. Không gian Einstein trái lại, là không gian hình cầu và đóng kín, không phải ba chiều nhưng bốn, và đó là liên khối không-thời gian (space-time continuum). Do đó không có đường thẳng thật, và mọi chiều kích đều biến đổi với vận tốc, chứ chẳng gì cố định và xác định cả.

Như thế, cũng như thời gian, không gian không phải là một thực thể riêng. Nó là một với trương độ và vị trí của mỗi vật, mà cả hai đều tương đối hết. Và nếu thời gian nói lên đổi thay, thì không gian lại làm nên bởi nhiều đơn vị; do đó cả hai đều diễn tả cái mặt phức đa và số lượng của vật chất, ít là vật chất dưới bộ mặt phức đa và số lượng của nó. Cho nên, dưới bộ mặt đơn nhất của nó nếu có như K. Rahner nghĩ, thì không gian và thời gian cũng tiêu luôn. Ðây hẳn là trường hợp của Trời mới đất mới. Và ở đây không còn thay đổi, cũng chẳng có bên dưới bên trên tuy rằng người ta vẫn nói lên Trời và xuống Ðịa ngục. Thật thế, ngay cả một số trí giả vô tín cũng rêu rao: Hỏa tiễn lên trời rồi, mà Thiên chúa chẳng thấy đâu. Thật ra, Trời của tôi đâu phải một không gian, Trời của tôi là Thiên Chúa Ba Ngôi đó.

Còn tính Toàn tại của Thiên Chúa? Thiên Chúa toàn tại không phải Ngài ở khắp mọi nơi, cũng như Thiên Chúa hằng cửu không hề thuộc mọi thời. Ngài có mặt với mỗi cái và tất cả từ điểm quy nhất của thế giới. Ngài có mặt như nguồn và đích của mọi hiện hữu, như Chúa của mọi thụ tạo. Với tạo thế, Ngài cho tất cả “hiện hữu và sống động trong (Ngài),” nhưng vẫn ngoài nội tâm của Ngài. Nội tâm ấy, với mầu nhiệm Ba Ngôi, chỉ những con người được tái tạo siêu nhiên mới được gọi vô để chia sẻ.

[1] Tác giả là học giả chuyên nghiên cứu về các luồng tư tưởng Phương Ðông, đã từng làm giáo sư triết Ấn, và là nguyên chủ bút tạp chí Phương Ðông. HTTH đã nhiều lần giới thiệu các bài viết của tác giả, như bài “Một nguyên tắc tu thân: Con đường nước” số 11 (1994) 65-88, hoặc thiên khảo luận “Hội nhập văn hóa và tầng tâm hệ VN” số 16 (1996) 43-110.

[2] Ecrits théologiques 3, tt.113-121.

[3] Ibidem, tr. 121.

[4] Phải chăng vì những khó khăn đó mà Vatican II đã tránh tiếng Biến thể.

[5] Sacramentum Mundi II, tr. 260a: “...the bodily person of Jesus is present in the supper, not however in a static manner of being a thing…” (Johannes Betz).

[6] Xin xem thêm Dict. de théologie, tt. 216a, 214a, 213a.

[7] Rõ ràng Schoonenberg không cùng phe với những người chủ trương chỉ có Biến ý hay Biến đích, nghĩa là chỉ có Hiện diện theo nghĩa bóng thôi.

[8] Xin xem Dict. de théologie, tr. 216b.

[9] Như thời gian của chúng ta trên mặt đất, với di chuyển tương đối chậm, thì t nào cũng bằng t0, t thành thời gian chung cho tất cả, thời gian này là trường hợp đặc biệt (khi v quá nhỏ so với c) của t tính theo công thức Einstein.

KHẢ NĂNG DỰ ĐÓAN CỦA CHU DỊCH

2004-12-16T13:50:00.001+07:00

(Lược trích)

Dịch hay Chu Dịch gồm hai phần: Dịch kinh và Dịch truyện. Dịch kinh là một cuốn sách bói, gồm 64 quẻ, xuất phát từ tám quẻ ( bát quái) , mỗi quẻ có 6 vạch. Dưới mỗi vạch có lời đoán theo các mục như hôn nhân, xuất hành...

Lời đoán có thể kèm theo những lời khuyên đạo đức. Người đoán quẻ lập luận theo nguyên lý "âm dương giao cảm"

Tương truyền bát quái do Phục Hy, một nhân vật thần thoại hàng vạn năm trước làm ra. Lời đoán gọi là Quái từ, Hào từ. Quái từ do vua Văn Vương nhà Chu (thế kỷ 12 trước Công nguyên), còn Hào từ do Chu Công, em Văn Vương làm ra. Dịch truyện gồm 10 thiên, gọi là "Thập dực ". Đó là một tác phẩm triết học, trong đó thiên "Hệ từ " có nội dung phong phú hơn cả.

Nhiều người đã thảo luận xuất xứ của Dịch. Theo cố giáo sư Cao Xuân Huy, một học giả hàng đầu, Dịch Kinh là sách bói, ra đời sau Khổng Tử, còn Dịch truyện gồm nhiều tư tưởng hỗn hợp, mà ở Hệ từ nỗi bật tư tưởng Lão Trang, với bản thể luận và biện chứng pháp của Đạo gia. Vậy, Dịch chỉ có thể hình thành trong khoảng mấy trăm năm cuối đời Chu, thời Xuân thu - Chiến quốc.

Đáng chú ý là khả năng dự báo của Dịch. Thiệu Vĩ Hoa, một "ngôi sao Dịch học", đã viết cuốn Chu Dịch với dự đoán học, với số lượng phát hành kỷ lục tại Trung Quốc. Sách đã được ra tiếng Việt. Tương truyền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đang đàm đạo về Dịch thì có tiếng gõ cửa, ông liền bấm một quẻ và đoán được người hàng xóm sang mượn búa. Mở cửa thì đúng như vậy! Ông được xem là người biết việc trước và sau 500 năm, trên cơ sở bốn câu sấm ký, đoán đúng 81 năm Pháp thuộc của đất nước: Cửu càn khôn dĩ định/Thanh minh thời tiết hoa tàn/Trực đáo dương đầu, mã vĩ. Hồ binh bát vạn nhập Tràng An.

Nếu vậy thì câu xưng tụng của Thiệu Vĩ Hoa, xem Chu Dịch là (Đại số học vũ trụ), (Hòn ngọc của vương miện khoa học) không phải là quá lời. Vậy đâu là cơ sở khoa học cho những dự đoán thần diệu này? Có thật nếu nắm được những tinh diệu của Dịch, có thể đoán được tương lai? Có thể đặt ra câu hỏi có nhiều tính triết học hơn: Vũ trụ và sự sống, cũng như xã hội loài người là ngẫu nhiên hay nhất định? Trong bài này chúng tôi thử đưa ra một lời giải cho những câu hỏi đó.

Lôgic 64 quẻ Dịch

Trong Hệ từ, viết: Dịch có Thái cực, sinh ra lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh ra tứ tượng, tứ tượng sinh ra bát quái. Đây chính là cơ sở, là logic nội tại của Dịch. Vì vậy cần xem xét các khái niệm Thái cực, Lưỡng nghi, Tứ tượng, Bát quái và sự biến dịch giữa chúng.

Thái cực chính là chữ Đạo của lão tử, là bản thể của vũ trụ, cơ sở của vạn vật, căn nguyên của vũ trụ, nên nó "vô thủy vô chung" (không có khởi đầu và kết cục), "bất sinh bất diệt", (tồn tại vĩnh hằng, không đổi không dời), bao trùm tất cả vạn vật, đồng thời có trong mỗi vật cá biệt. Quan niệm như thế về bản thể vũ trụ không phải là không có lý. Lưỡng nghi là âm dương, hai phương thức của Thái cực, tương phản, đối lập, mâu thuẫn và cũng thống nhất với nhau. Do sự đấu tranh của chúng mà hình thành sự đa hóa, phân hóa, phát triển. Lưỡng nghi cũng là trời và đất, lấy dương thay cho trời, lấy âm thay cho đất. Lưỡng nghi sinh ra tứ tượng, tức là âm dương kết hợp, tương giao tạo nên bốn tượng: Hào dương hợp với hào dương là thái dương, hào dương hợp với hào âm là thái âm, hào âm hợp với hào dương là thiếu dương, hào âm với hào âm là thái âm. Nói cách khác, thuần dương là thái dương, thuần âm là thái âm, một âm trên một dương là thiếu âm, một dương trên một âm là thiếu dương. Người xưa lấy Tứ tượng tượng trưng cho bốn phương, cũng cho bốn mùa, tức tứ thời.

Tứ tượng sinh ra Bát quái, vẫn là âm dương kết hợp mà thành. Hào dương kết hợp với thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm tạo thành bốn quẻ: Càn, Đoài, Ly, Chấn. Hào âm hợp với tứ tượng thành bốn quẻ: Tốn, Khảm, Cấn, Khôn tổng cộng là tám quẻ, tức bát quái. Đó cũng là tám phương tám tiết. Tám (tiểu thành quái) trên kết hợp với nhau, tạo thành 64 (đại thành quái), mỗi quẻ có 6 hào hay 3 tượng. Có thể tìm số quẻ theo cách khác: Vì mỗi quẻ có 3 trong tổng số 4 tượng, nên theo ngôn ngữ toán học, số chỉnh hợp 3 chập 4 là 43 = 64. Sự tương đương giữa 64 quẻ Dịch và 64 codon (mỗi codon gồm 3 trong số 4 nucleonit), mã di truyền xác định các axit amin trong sinh học chỉ mang tính hình thức trong toán học, chứ không có mối quan hệ biện chứng nào cả. Người xưa xem mọi biến dịch trong vũ trụ đều không ngoài 64 quẻ đó. Bậc trí giả với các học thuyết của thánh hiền, tự xem (ngồi trong nhà mà như đứng giữa ngã ba đường), cái gì cũng biết là vì vậy. Đó chính là logic nội tại của Dịch, một logic không dễ diễn giải dưới ngôn ngữ của khoa học.

Dịch theo khoa học hiện đại

Theo chúng tôi, "Thái cực" chính là Big Bang, khởi thủy của vũ trụ; Lưỡng nghi là đối ngẫu sóng-hạt của các hạt cơ bản; Tứ tượng là 4 trường lực cơ bản điều khiển vũ trụ. Một số quẻ Dịch là những khái niệm, phạm trù, quy luật triết học duy vật biện chứng. Khi đó sẽ giải thích tính biện chứng của logic nội tại và khả năng dự báo của Dịch.

Dù tự nhiên muôn hình vạn trạng, vật lý học xác định, vũ trụ chỉ do 4 trường lực-hấp dẫn, điện từ, yếu và mạnh-điều khiển. Hấp dẫn là tương tác giữa các vật có trọng lượng, điện từ-giữa các vật mang điện. Đây là hai lực tầm xa, không giới hạn khoảng cách. Yếu và mạnh là hai lực hạt nhân cường độ lớn nhưng tầm ngắn, chỉ trong phạm vi hạt nhân nguyên tử. Bốn trường lực trên cường độ rất khác nhau. Nếu tương tác mạnh có cường độ tương đối là 1, thì điện từ 10-2, yếu 10-5, điện từ 10-39 ! Lý thuyết trường lượng tử cho rằng, 4 lực trên do các lượng tử chuyển tải: gluon và meson chuyển tương tác mạnh, boson trung gian-yếu, photon-điện từ và graviton-hấp dẫn. Grsviton chưa được nhận cân bằng thực nghiệm vì cường độ lực hấp dẫn quá nhỏ. Khoa học chưa phát hiện loại trường nào khác. Trường sinh học chỉ là giả thuyết của số ít nhà khoa học.

Vai trò của các tương tác trên trong vũ trụ khác nhau. Hai tương tác hạt nhân quy định cấu trúc hạt nhân nguyên tử. Tương tác điện từ quyết định cấu trúc nguyên-phân tử, chất rắn, chất lỏng, chất khí và quan trọng trong thiên văn. Hấp dẫn quyết định việc hình thành hành tinh, các sao và thiên hà. Chính vì vậy, sự sống, hình thức vận động mới của vật chất từ mức tế bào, được chi phối bởi tương tác điện từ là chính. Nối gót Einstein, vật lý đang thống nhất các trường lực cơ bản. Trường siêu thống nhất, Thái cực của Dịch, xuất hiện tại chính thời điểm khai sinh vũ trụ. Khoảng 1 tỷ năm trước, vũ trụ khởi đầu bằng vụ nổ dữ dội (Big Bang) tại một điểm kỳ dị trong không-thời gian, nơi mật độ năng lượng và sự cong không-thời gian là vô hạn. Đó là nơi ngự trị trường siêu thống nhất, hợp nhất 4 trường nói trên. Sau Big Bang, vũ trụ giãn nở và nguội dần. Từ khởi thủy đến 10-43 giây chưa biết diễn biến vũ trụ ra sao, vì vật lý chưa xây đựng được lý thuyết hấp dẫn lượng tử. Sau 10-43 giây, trường siêu thống nhất tách thành điện từ và đại thống nhất. Lúc này vũ trụ có nhiệt độ 1032 độ K, mật độ 10-94 g/cm3 và kích thước 10-33cm. Tới 10-35 giây, vũ trụ lạnh còn 1027 độ K, trường đại thống nhất tách thành tương tác mạnh và yếu. Từ 10-35 tới 10-32 giây, vũ trụ trải qua giai đoạn" lạm phát ", với kích thước hơn 1030 lần và đã bằng quả nho! Vũ trụ lúc này là món súp đậm đặc, gồm quark và lepton, do lực hấp dẫn, mạnh và điện yếu điều khiển. Đến 10-10 giây sau vụ nổ, tương tác điện yếu tách thành điện từ và yếu, hoàn tất việc biến trường siêu thống nhất thành 4 lực điều khiển như vũ trụ ngày nay.

Về hình thức, logic của Dịch Thái cực sinh lưỡng nghi. Lưỡng nghi sinh tứ tượng phù hợp với vũ trụ luận trên. Có thể xem Thái cực là Big Bang, nơi vũ trụ là cái một, cái duy nhất. Lưỡng nghi là đối ngẫu sóng- hạt: Vật chất có đồng thời tính sóng và hạt, hai tính chất này mâu thuẫn và thống nhất nhau. Tứ tượng là bốn trường lực cơ bản. Tứ tượng không sinh đồng thời, mà (một sinh hai, hai sinh ba), (ba) sinh bốn, bốn sinh vô cùng. Lão tử tỏ ra chính xác.

Phương Đông xem Thái cực vô thủy vô chung, nhưng khoa học thấy vũ trụ có khởi đầu và có kết thúc. Theo Einstein, nếu mật độ vật chất trung bình của vũ trụ nhỏ hơn giá trị 5,8 x 10-27 kg/ m3, tương đương 3,5 nguyên tử hydro và mọi chênh lệch năng lượng biến mất do sự giãn nở vô hạn. Nếu lớn hơn, lực hấp dẫn dần thắng sự giãn nở và vũ trụ bắt đầu co lại. Quá trình diễn biến ngược (vụ nổ lớn) và đạt tới (vụ co lớn) Big Crunch, khi các lực thống nhất lại. Vũ trụ quay về cái một, chuẩn bị bùng nổ tiếp. Trường hợp này thú vị, vì giải thích được nguyên nhân Big Bang của ta do Big Crunch trước mà không cần Thượng Đế.

Theo giáo sư Cao Xuân Huy, trong 64 quẻ, ba quẻ Thái, Bĩ và Đồng nhân tiêu biểu cho quá trình biện chứng của Dịch. Chữ Thái nghĩa là thông, quẻ Thái (Càn hạ, Khôn thượng) nói lên sự hanh thông, thông lọt của người đi xem bói, vì rằng trong quẻ này, Càn (dương năng động, tích cực) ở dưới làm cơ sở cho Khôn (âm), do đó âm dương giao thông và hài hòa nhau. Tiếp theo là Bĩ, phản diện của Thái. Quẻ Bĩ (Khôn hạ, Càn thượng), cái âm, cái tiêu cực làm cơ sở cho cái dương, cái tích cực, thế không vững nên bế tắc, không lưu thông được.

Quẻ Bĩ phủ định quẻ Thái, nhưng tiếp theo nó là quẻ Đồng nhân, phủ định quẻ Bĩ hay phủ định cái phủ định. Quẻ Đồng nhân (Ly hạ, Càn thượng): Ly tượng trưng cho lửa, Càn tượng trưng cho trời. Lửa bay trên vòm trời; lửa và vòm trời cảm ứng với nhau. Hào giữa của Ly là âm, hào giữa của Càn là dương, thế thì âm dương tương ứng , giao hòa. Nên quẻ Đồng nhân nói sự thông lọt cao hơn sự thông lọt của quẻ Thái. Quẻ Thái nói sự hanh thông của một cá thể, quẻ Đồng nhân là sự hanh thông của cá nhân trong sự giao hòa với người khác, với số đông. Văy quẻ Thái là chính đề; quẻ Bĩ là phản đề, là phủ định; quẻ Đồng nhân là hợp đề của chính đề, là phủ định của phủ định. Nói cách khác, một số quẻ Dịch chính là những phạm trù, quy luật triết học duy vật biện chứng. Xin nói thêm, do kiến thức hạn hẹp, chúng tôi chưa mối liên hệ giữa bát quái với một lĩnh vực khoa học nào. Nhưng có thể suy luận, chúng có thể gắn với sinh học, với sự sống để tạo bước chuyển giữa 4 trường lực cơ bản và quy luật triết học.

Khả năng dự báo của chu dịch

Có thể xem Chu Dịch là một ngôn ngữ, một hệ quan điểm, một thuật toán, một triết học về vũ trụ, về những biến dịch trong vũ trụ. Vì logic hình thức có phần đúng, nên xem 64 quẻ Dịch bao trùm vũ trụ cũng không phải là vô lý. Vấn đề là khả năng thực đạt đến mức độ nào. Nói cách khác, có thể lượng hóa khả năng dự báo của Dịch hay không?

Từ những điều đã nói, chúng tôi cho rằng, logic của Dịch đúng khoảng 60 - 80%, một tỷ lệ rất cao cho một lý thuyết đã có từ ngàn năm trước. Tuy nhiên đó là do mới chỉ xét tính tất yếu của các quy luật phát triển mà chưa xét vai trò của ngẫu nhiên, điều triết học duy vật biện chứng đã nói từ lâu và khoa học đang quan tâm nguyên cứu. Vũ trụ diễn biến ngẫu nhiên hay nhất định? Nếu hoàn toàn nhất định, có thể dự đoán chính xác tương lai xa tùy ý, miễn là xây dựng được một lý thuyết tốt. Nếu hoàn toàn ngẫu nhiên, dự báo là không thể. Nếu vừa nhất định vừa ngẫu nhiên, có thể dự báo phương hướng mà không biết những thông tin cụ thể. Nói một người sẽ chết là tuyệt đối đúng, nhưng không thể nói khi nào chết dựa vào ngày sinh tháng đẻ.

Thế kỷ 19, do những tiên đoán chính xác của cơ học Newton đối với chuyển động các thiên thể, điển hình là sao chổi Halley, nhà khoa học Laplace đề xuất quyết định luận: Nếu biết chính xác các phương trình và điều kiện ban đầu của vũ trụ, có thể xác định xác định mọi biến cố quá khứ và tương lai. Trước đó, Triết gia Descartes cũng nêu cứu cánh tính (finalism), xem mọi hệ thống trong vũ trụ đều có tính hướng đích, các biến dịch là trung gian để đạt cái đích cuối cùng, tất định đó. Nói cách khác vũ trụ là (tiền định). Khi Marx và Engel xây dựng triết học duy học biện chứng, với cặp phạm trù ngẫu nhiên-tất yếu, những tư tưởng trên không được ủng hộ nữa. Quyết định luận Laplace dựa trên cơ học Newton, nó không còn đúng khi xét các kích thước nhỏ như nguyên tử và hạt cơ bản, cũng như các chuyển động gần tốc độ ánh sáng hay sự biến gần các thiên thể nặng. Khi đó, phải dùng cơ học lượng tử hay thuyết tương đối. Trong cơ học lượng tử, không thể tiên đoán hành vi của một hệ trong những giới hạn của nguyên lý bất định Heisenberg. Khi đó, quyết định luận Laplace tự nhiên mất ý nghĩa.

Hơn 20 năm nay, một lĩnh vực nằm giữa toán và vật lý ra đời, đó là tất loạn (chaos). Chaos cho thấy, các phương trình tất định, chảng hạn định luật Newton, cũng có thể cho kết quả không tất định. Trong sinh học, cuộc đấu tranh giữa hai quan điểm , sự sống là (tiền định) hay ngẫu nhiên cũng cho kết quả hòa. Vì thế, giáo sư Gell-Mann, bộ óc vật lý siêu việt nhất nửa cuối thế kỷ XX, giải Nobel về mô hình quark của hạt cơ bản, cho rằng: "Các ngẫu nhiên và các quark giải thích được vũ trụ, sự sống và mọi thứ khác" (The Sunday Times).

Nói cách khác, biến dịch vũ trụ vừa có tính tất yếu của quy luật khách quan, vừa có tính ngẫu nhiên do bản chất thống kê của tương tác giữa vô số các hợp phần. Kết quả là dự báo của Chu Dịch chỉ đúng 30-40%, tương tự như các dự báo khác, kể cả dự báo ngẫu nhiên! Trạng Trình độn đúng việc mượn búa của hàng xóm nên được giải thích đơn giản bằng thống kê: Do kinh nghiệm quá khứ, biến cố đố có xác suất lớn nhất! Không đủ chứng lý để nói 500 năm trước, ông đã dự báo đúng 81 năm Pháp thuộc, vì các con số là sản phẩm của bộ óc con người.

Kết luận:

Về mặt nhận thức luận, hiểu biết con người từ thấp tới cao, từ ít tới nhiều, từ đơn giản tới phức tạp trên cơ sở trình độ khoa học của xã hội đương thời. Quá trình nhận thức càng ngày càng gần, nhưng không bao giờ đạt tới hiểu biết cuối cùng. Một lý thuyết từ hàng năm trước, khi khoa học còn khá sơ khai, không thể phản ánh tốt hiện thực khách quan. Trực giác người xưa là đáng khâm phục, nhưng tâm lý học nhân thức cho thấy, trực giác chỉ có ý nghĩa khi đủ thông tin. Theo thiển ý, Dịch dự đoán được 1/3 các biến cố, tương đương như chiêm tinh học. Có thể vì thế chưa một nhà Dịch học nào đưa ra con số thống kê so sánh tỉ lệ dự báo đúng và sai. Thiếu những thống kê khoa học như vậy, khả năng dư báo của Dịch còn chưa đủ sức thuyết phục. Tất nhiên đây chỉ là ý kiến cá nhân, và chúng tôi sẽ rất biết ơn, nếu được bạn đọc xa gần chỉ giáo.

Đ.K.C

(VNI News Online)

CHƯƠNG 2 : CHU DỊCH DỰ ĐOÁN HỌC

Môn học Chu Dịch Dự Đoán đưa ra khá nhiều cách thức lập quẻ để dự đoán, điển hình là Mai Hoa Dịch Số của Thiệu Khang Tiết (Thiệu Ung) Tham khảo 1 số sách trong nước và nước ngoài, tôi chọn ra 3 cách lập quẻ cơ bản :
1. Gieo 3 đồng tiền: Dự đoán ý thức & tiềm thức của người gieo đồng tiền.
2. Gieo theo phương vị: Dự đoán suy nghĩ của người bị đoán.
3. Gieo theo thời gian: Dự đoán diễn tiến sự việc.

LỜI BÀN :
- Xưa kia, các mưu sĩ, quân sư tài giỏi thường chuộng cách gieo quẻ theo chữ viết, câu nói (tương tự như khi gieo đồng tiền) Do cách gieo này nhận biết chính xác tâm thức của Vua Quan, nên dễ lấy được nhanh lòng tin. Nhưng khi lâm sự, cách gieo trên không mang lại hiệu quả cao do phải vận dụng 3 lần dự đoán: Dự đoán tâm thức, căn cứ vào tâm thức dự đoán hành vi, căn cứ vào hành vi dự đoán kết quả sự việc. Nếu gieo theo thời gian, ta chỉ cần 1 lần dự đoán, dự đoán diễn tiến & kết quả của sự việc. Những cẩm nang đi đường chỉ mở ra xem vào một thời điểm nhất định, được ghi trong các câu chuyện về Khổng Minh, Trương Lương… hoàn toàn không phải là chuyện hoang đường. Nó được vận dụng từ cách gieo quẻ theo thời gian của môn Chu Dịch Dự Đoán Học.
- Ngày nay, đa phần những người hoạt động bói toán vẫn thường thích sử dụng cách gieo quẻ theo đồng tiền là điều dễ hiểu. Nó nắm bắt được ngay tâm thức của người đến xem bói.
- Trong bài này, tôi viết về môn học dự báo. Những chi tiết hoang đường, kỳ bí, huyền hoặc không phù hợp với lý luận cơ bản tôi không đề cập đến.
Môn học này dự đoán cái gì ?

1. Dự đoán về Tôi (Ngôi thứ nhất)
2. Dự đoán về Người khác (Ngôi thứ hai)
3. Dự đoán Sự Kiện (Ngôi thứ ba)
Để dự đoán, ta cần có những thông tin nào ?
1. Ngôi thứ nhất: Nhận thông tin qua 3 đồng tiền.
2. Ngôi thứ hai: Nhận thông tin qua phương hướng.
3. Ngôi thứ ba: Nhận thông tin qua thời gian.

Có thông tin, ta đi lập bài toán dự đoán :

TẠO LẬP BÀI TOÁN DỰ ĐOÁN
Tạo lập bài toán cho dự đoán ngôi thứ nhất:
Thực hiện các bước sau:
1. Chọn 3 đồng tiền có chất liệu giống nhau, bằng đồng (Cu)
2. Qui ước mặt hình là âm ( __ __ ), mặt chữ là dương ( _____ )
3. Đặt 3 đồng tiền vào 2 lòng bàn tay khoảng 1 phút. Gieo chúng lên mặt phẳng bất kỳ. Nếu:
3 mặt hình, ta ghi: ___ ___ x
3 mặt chữ, ta ghi: _______ x
2 hình 1 chữ, ta ghi: _______
2 chữ 1 hình, ta ghi: ___ ___
Sau khi gieo 6 lần, giả thử ta có đồ hình:
_______x ___ ___x
___ ___ ___ ___
___ ___x _______x
_______ _______
_______ _______
___ ___ ___ ___
_______ _______
Đồ hình 1 Đồ hình 2

* Qui ước ghi từ dưới lên.
* Đảo ngược các thanh dấu x, ta có đồ hình 2.
* Trường hợp không có x sau khi gieo, ta chỉ có 1 đồ hình duy nhất. Ví dụ:
_______
___ ___
___ ___
___ ___
___ ___
___ ___
Đồ hình không có x

Ta gọi tên chúng (xem bảng 2 & 3)
_______x ___ ___x
___ ___ ___ ___
___ ___x _______x
_______ _______
_______ _______
___ ___ ___ ___
_______ _______
Sơn Hoả Bí Lôi Hoả Phong

Tạo lập bài toán dự đoán cho ngôi thứ hai
Thực hiện các bước sau:
* Người chuyển động: ta lấy hướng sau lưng họ.
* Người ngồi: ta lấy hướng trước mặt họ.
Ví dụ: Ông lão đi từ hướng Tây nam đến vào lúc 12h trưa.
Ta lập bài toán như sau:
Ông lão: Thiên ; Tây nam : Địa (xem bảng 2)
Thiên: 1 ; Địa: 8 (Xem bảng 2)
12h trưa: 7 (xem bảng 1)
Ta làm phép tính:
1 + 8 + 7 = 16
16 : 6 có số dư x = 4
Ta có:
_______ _______
_______ _______
_______x ___ ___x
___ ___ ___ ___
___ ___ ___ ___
___ ___ ___ ___
Thiên Địa Bỉ Phong Địa Quán

Tạo lập bài toán dự đoán ngôi thứ 3
Ví dụ: 8h sáng ngày 27-8 năm Nhâm Ngọ
8h sáng: 5
Nhâm: 9
Ngọ: 7
* 27 + 8 + 9 = 44
44 : 8 dư 4 (Lôi)
44 + 5 = 49
49 : 8 dư 1 (Thiên)
49 : 6 dư 1 (x = 1)
___ ___ ___ ___
___ ___ ___ ___
_______ _______
_______ _______
_______ _______
_______x ___ ___x
Lôi Thiên đại Tráng Lôi Phong Hằng

* 27 + 8 + 7 = 42
42 : 8 dư 2 (Trạch)
42 + 5 = 47
47 : 8 dư 7 (Sơn)
47 : 6 dư 5 (x = 5)
___ ___ ___ ___
_______x ___ ___x
_______ _______
_______ _______
___ ___ ___ ___
___ ___ ___ ___
Trạch Sơn Hàm Lôi Sơn Tiểu Quá

KỸ THUẬT DỰ ĐOÁN
Theo các bước sau :
1. Nêu vấn đề cần dự đoán ở dạng câu hỏi. Câu hỏi phải ngắn gọn, rõ ràng.
2. Xem nghĩa của 2 quẻ Chủ nhằm xác định suy nghĩ, thái độ, hành động của những người trong cuộc & diễn biễn của sự việc vào thời gian đầu.
3. Xem nghĩa của 2 quẻ Biến nhằm xác định suy nghĩ, thái độ, hành động của những người trong cuộc & diễn biến của sự việc ở thời gian sau.
4. Căn cứ vào (1) (2) (3) đưa ra lời dự đoán.

Ví dụ 1 : 20h ngày 20 – 10 Nhâm Ngọ, 2 bên thương thảo lại giá cả mua bán theo đề nghị của Bên A. Bên A là người bán. Cuộc thương thảo kết thúc nửa giờ sau đó. Tôi muốn biết kết quả cuộc thương thảo ấy.
Câu hỏi : Kết quả cuộc thương thảo ấy ra sao?
Lập bài toán dự báo, ta có:
- 2 quẻ Chủ : Vị tế (Chưa xong) ; Quán (Bày tỏ)
Luận : Một bên bày tỏ quan điểm của mình nhưng chưa hoàn tất.
- 2 quẻ Biến : Giải (Giải thích) ; Hoán (Tan vỡ)

Luận : Một bên đưa lý lẻ nhằm giải thích. Cuộc họp tan vỡ không có kết quả.
Dự Đoán :
Cuộc họp do yêu cầu của Bên A, cho nên việc bày tỏ quan điểm là ở bên A. Bên A bày tỏ chưa xong thì xuất hiện lời giải thích. Lời giải thích này tất nhiên là ở bên B. Lời giải thích ở bên B đưa ra đã khiến cuộc họp tan vỡ.
Bên A là bên bán, ta suy ra bên A muốn nâng giá bán. Và bên B đã không chấp nhận điều ấy khiến cuộc họp không đem lại kết quả.

Ví dụ 2 : Vẫn ví dụ trên, nhưng cuộc họp kéo dài qua khung giờ sau (21h). Cho biết kết quả.
Câu hỏi : Kết quả cuộc thương thảo ra sao ?
Lập bài toán dự báo, ta có :
- 2 quẻ Chủ : Tiểu Súc (Cản ngăn) ; Phong (Phát triển)
Luận : Một bên cho biết rằng họ có thể sẽ phát triển giải pháp nhằm cản ngăn đề nghị của bên kia.
- 2 quẻ Biến : Tốn (Vâng thuận) ; Chấn (Chấn động)
Luận : Một bên chấn động phải vâng thuận theo bên kia.

Dự Đoán :
Ta có 2 trường hợp:
1. Trường hợp thứ nhất : Nếu bên A là người cung cấp nhỏ so với bên B, hoặc bên A phụ thuộc bên B ở nguyên liệu đầu vào, thì : Bên B cho biết răng họ có thể nghĩ đến biện pháp ngăn lại cuộc buôn bán hiện nay giữa 2 bên. Bên A lo lắng và buộc phải rút lại lời đề nghị của mình.

2. Trường hợp thứ hai : Nếu bên A là nhà cung cấp lớn, hoặc loại hàng bên A cung cấp hiện đang bán chạy trên thị trường, thì : Bên A cho biết rằng họ có thể sẽ nghĩ đến biện pháp ngăn lại cuộc buôn bán giữa 2 bên hiện nay. Bên B lo lắng và buộc phải rút lại lời đề nghị của mình.

Ví dụ 2 : Một người bạn cùng khoá tổ chức sinh nhật, nhưng chỉ mời vài bạn gái trong lớp. Tôi đã có bạn trai, nhưng vì nể bạn nên cũng nhận lời. Tôi muốn biết buổi sinh nhật tối hôm ấy sẽ diễn tiến ra sao khi biết rằng có dancing ?
- Xem qua các quẻ (17h – 19h) 2 quẻ Chủ: Tuỳ & Giải ; 2 quẻ Biến: Đoài & Sư, thấy rằng buổi tiệc diễn ra vui vẻ và các bạn tôn trọng nhau.
- Xem qua (19h – 21h) 2 quẻ Chủ: Đại Quá & Tiểu Quá ; 2 quẻ Biến: Khốn & Hàm, thấy rằng có khả năng xảy ra tình trạng các bạn chọc ghẹo qua lại quá đáng. Tôi đã có bạn trai, vì thế có khả năng ai đó quan tâm hay chọc ghẹo tôi. Không muốn để xảy ra những chuyện như thế, bèn dặn người nhà gọi điện kêu tôi về gấp.

- Xem qua (21h – 23h) 2 quẻ Chủ: Khốn & Dự ; 2 quẻ Biến: Khảm & Tấn, thấy rằng nếu còn ở lại dancing thì rất có khả năng tôi bị đối xử sổ sàng. Vì thế, vì lý do gì chưa thể về sau 19h thì bằng mọi cách tôi phải về trước 21h.

BÀI TẬP THỰC HÀNH
Bài thứ nhất: Một người đến hỏi: “Khoảng 6 giờ chiều hôm qua, tôi nhận được cú điện thoại từ nước ngoài gọi về. Đó là con rể, mới làm lễ Đính Hôn cách đây 4 tháng. Cháu nó nói rằng có gởi về Việt Nam 1 lá thư, không rõ tôi đã nhận được chưa. Hơn 1 tiếng sau, có người nhà cậu ấy mang lá thư qua. Trong thư nói rằng con rễ tôi không thể về Việt Nam làm lễ cưới như đã định trước đó. Và đề nghị bên tôi chờ (!?)”
17h – 19h: quẻ Chủ: Tỉ & Lâm ; quẻ Biến: Khảm & Qui Muội.
19h – 21h : quẻ Chủ: Nhu & Minh Di ; Biến: Tiết & Ký tế.
Câu hỏi :
1. Ẩn ý cú điện thoại ?
2. Ẩn ý lá thư ?

Bài thứ hai : 2h30 chiều, một người đàn ông ngoại quốc đến yêu cầu cho gặp giám đốc với lý do muốn bàn với công ty chuyện làm ăn. Ông ta tự giới thiệu là người đại diện cho 1 tập đoàn có trụ sở chính đặt tại Châu Á. Ông ta đề nghị một hợp tác song phương.
1h – 3h : quẻ Chủ: Chấn & Khảm ; quẻ Biến: Phệ Hạp & Tỉ.
3h – 5h : quẻ Chủ: Hằng & Kiển ; quẻ Biến: Đại Tráng & Tỉ.

Câu hỏi :
1. Đây là một đề nghị hợp tác nghiêm túc ?
2. Diễn tiến câu chuyện (Ông ấy ra về lúc 4h) ?

Bài thứ ba : ngày 11 – 9 – 2001, Hoa Kỳ bị khủng bố bằng máy bay. Toà nhà Trung Tâm Thương Mại Thế Giới ở Newyork bị đổ sụp hoàn toàn.
Quẻ Chủ: Trung Phu & Di ; quẻ Biến: Tiết & Tổn.
Câu hỏi :
1. Phản ứng của Hoa Kỳ ?
2. Đánh giá khả năng bảo vệ (an ninh) của Hoa Kỳ trước ngày 11 – 9 ?
3. Tổ chức đó lâu đời hay mới thành lập ?

BẢNG 1:

CAN CHI GIỜ
Giáp Tí 23h – 1h 1
Ất Sửu 1h – 3h 2
Bính Dần 3h – 5h 3
Đinh Mão 5h – 7h 4
Mậu Thìn 7h – 9h 5
Kỷ
Tỵ 9h – 11h 6
Canh Ngọ 11h – 13h 7
Tân Mùi 13h – 15h 8
Nhâm Thân 15h – 17h 9
Quý Dậu 17h – 19h 10
Tuất 19h – 21h 11
Hợi 21h – 23h 12

BẢNG 2:
_______ ___ ___ _______ ___ ___
_______ _______ ___ ___ ___ ___
_______ _______ _______ _______

CÀN (Thiên) ĐOÀI (Trạch) LY (Hoả) CHẤN (Lôi)
Ông Lão Bé Gái Thanh Nữ Trung Niên
Tây Bắc (1) Tây (2) Nam (3) Đông (4)

___ ___ _______ ___ ___ ___ ___
___ ___ _______ _______ ___ ___
_______ ___ ___ ___ ___ ___ ___

TỐN (Phong) KHẢM (Thuỷ) CẤN (Sơn) KHÔN (Địa)
Trung Nữ Thanh Niên Bé Trai Bà Lão
Đông Nam (5) Bắc (6) Đông Bắc (7) Tây Nam (8)

BẢNG 3:

00 THUẦN KHÔN 40 LÔI ĐỊA DỰ
01 ĐỊA THIÊN THÁI 41 LÔI THIÊN ĐẠI TRÁNG
02 ĐỊA TRẠCH LÂM 42 LÔI TRẠCH QUI MUỘI
03 ĐỊA HOẢ MINH DI 43 LÔI HOẢ PHONG
04 ĐỊA LÔI PHỤC 44 THUẦN CHẤN
05 ĐỊA PHONG THĂNG 45 LÔI PHONG HẰNG
06 ĐỊA THUỶ SƯ 46 LÔI THUỶ GIẢI
07 ĐỊA SƠN KHIÊM 47 LÔI SƠN TIỂU QUÁ
10 THIÊN ĐỊA BỈ 50 PHONG ĐỊA QUÁN
11 THUẦN CÀN 51 PHONG THIÊN TIỂU SÚC
12 THIÊN TRẠCH LÝ 52 PHONG TRẠCH TRUNG PHU
13 THIÊN HOẢ ĐỒNG NHÂN 53 PHONG HOẢ GIA NHÂN
14 THIÊN LÔI VÔ VỌNG 54 PHONG LÔI ÍCH
15 THIÊN PHONG CẤU 55 THUẦN TỐN
16 THIÊN THUỶ TỤNG 56 PHONG THUỶ HOÁN
17 THIÊN SƠN ĐỘN 57 PHONG SƠN TIỆM
20 TRẠCH ĐỊA TUỴ 60 THUỶ ĐỊA TỈ
21 TRẠCH THIÊN QUẢI 61 THUỶ THIÊN NHU
22 THUẦN ĐOÀI 62 THUỶ TRẠCH TIẾT
23 TRẠCH HOẢ CÁCH 63 THUỶ HOẢ KÝ TẾ
24 TRẠCH LÔI TUỲ 64 THUỶ LÔI TRUÂN
25 TRẠCH PHONG ĐẠI QUÁ 65 THUỶ PHONG TĨNH
26 TRẠCH THUỶ KHỐN 66 THUẦN KHẢM
27 TRẠCH SƠN HÀM 67 THUỶ SƠN KIỂN
30 HOẢ ĐỊA TẤN 70 SƠN ĐỊA BÓC
31 HOẢ THIÊN ĐẠI HỮU 71 SƠN THIÊN ĐẠI SÚC
32 HOẢ TRẠCH KHUÊ 72 SƠN TRẠCH TỔN
33 THUẦN LY 73 SƠN HOẢ BÍ
34 HOẢ LÔI PHỆ HẠP 74 SƠN LÔI DI
35 HOẢ PHONG ĐỈNH 75 SƠN PHONG CỔ
36 HOẢ THUỶ VỊ TẾ 76 SƠN THUỶ MÔNG
37 HOẢ SƠN LỮ 77 THUẦN CẤN

CHƯƠNG 3 : SỬ DỤNG NGÀY SINH XEM TÍNH CÁCH BẨM SINH

Khi sinh ra, bạn đã có sẵn 1 số tính cách cơ bản của cha mẹ truyền lại (bẩm sinh). Dự đoán học Trung Hoa đã xác định những thông tin tính cách cơ bản ấy nằm trong ngày sinh.
Các sách dạy dự đoán bằng Kinh Dịch hay Chu Dịch Dự Đoán Học trước nay đều cho rằng việc xác định số phận qua ngày sinh chỉ cần lập 3 quẻ. Có sách chỉ dẫn sử dụng Địa Chi, sách khác dùng Thiên Can.
Quan điểm của tôi trong vấn đề này có khác. Tôi cho rằng công việc dự đoán (hay làm bất kỳ điều gi) tất cả đều phải căn cứ vào những thông tin ban đầu. Vì thế, ngày sinh của con người đã cung cấp cho chúng ta Thiên Can lẫn Địa Chi thì ta cứ dùng cả 2 để lập 6 quẻ. Bởi vì bản chất của chúng đều là những thông tin ban đầu, thì không có lý gì phải bỏ cái này lấy cái kia.

CÁC VÍ DỤ MINH HOẠ :

1. Trường hợp người có hơn 1 lần lập gia đình :
VÍ DỤ : Một người đàn ông sinh lúc 2 giờ sáng, 7 – 7 Quý Mùi
Tra bảng ta có:
Thuở nhỏ: Địa Trạch Lâm, Thuỷ Điạ Tỉ
Thanh niên: Địa Lôi Phục, Sơn Trạch Tổn
Trung niên về già: Địa Lôi Phục, Phong Địa Quán

Độ tuổi
Tính Cách Dự Đoán Số Phận
Thuở nhỏ Can đảm, mạnh dạn

Gần gũi, thân mật Dễ dạy không ?
Tính cách mạnh dạn lại thích giao du thì việc dạy dỗ tất phải khó khăn.
Học tốt không ?
Mạnh dạn làm quen gần gũii với bạn bè (cả bạn gái) Vì thế, việc học giỏi khó xảy ra.
Thanh niên Chập chờn

Nóng nảy, nóng vội Học cao không ?
Thuở nhỏ học không giỏi. Lớn lên tính cách nóng nảy, bất định, thiếu dứt khoát thì không thể có bằng cấp cao.
Có công việc tốt không ? Hạnh phúc lứa đôi ?
Chập chờn, bất định, nóng nảy tất công việc thường không suông sẻ. Hạnh phúc lứa đôi sẽ dễ tan vỡ với tình cảm chập chờn như thế này.
Trung niên về già Chập chờn

Khoa trương, khoe khoang Thành đạt không ?
Thuở nhỏ và Thành niên có kết quả bình thường. Tuổi già vẫn với tính cách chập chờn, bất định và thích khoe thì sự thành đạt chỉ bình thường.
Hạnh phúc không ?
Tình cảm vẫn chập chờn, không nhất định. Hạnh phúc tất không tròn vẹn.

2. Trường hợp người khó tính :
VÍ DỤ : Một người đàn ông sinh lúc 13h ngày 19 –7 Nhâm Ngọ
Tra bảng ta có :
Thuở nhỏ: Thuần Tốn, Thuỷ Thiên Nhu
Thanh niên: Hoả Trach Khuê, Lôi Thuỷ Giải
Trung niên về già: Phong Thiên Tiểu Súc, Sơn Địa Bóc

Độ tuổi
Tính Cách Dự Đoán Số Phận
Thuở nhỏ Vâng thuận

Thụ động Dễ dạy không ? Đứa bé thật dễ bảo, dễ dạy.
Học tốt không ? Ngoan ngoãn, biết nghe lời cha mẹ nên học hành chăm chỉ.
Thanh niên Đa nghi

Lý sự,
lý giải Học cao không ?
Thuở nhỏ thật ngoan, học hành chăm chỉ. Được giáo dục tốt sẽ đỗ đạt cao. Thích hợp trong các lãnh vực: Giảng dạy, Lý luận phê bình, Luật gia.
Có công việc tốt không ?Hạnh phúc lứa đôi ?
Hay cự cãi, kể cả với người yêu. Công việc dễ gặp rắc rối do tính khi hay phản biện, lý sự.
Trung niên
về già Xét nét
bắt bẻ

Tự ái
sĩ diện Thành đạt không ?
Thuở nhỏ chăm chỉ. Thành niên học hành đến nơi đến chốn. Tính khí về già càng thêm khó. Làm thấy giáo thì được trò kính yêu. Làm việc trong các lãnh vực khác thường hay rước vạ vào thân vì tính tự ái, sĩ diện.
Hạnh phúc không ?
Tính cách gia trưởng.

3. Trường hợp người cao thượng :
VÍ DỤ : 1 người đàn ông sinh lúc 14h45’, 1-3 năm Canh Thìn.
Tra bảng ta có:
Thuở nhỏ: Thuần Càn, Thuần Ly
Thanh niên: Thuần Càn, Trạch Phong Đại Quá
Trung niên về già: Hoả Thiên Đại Hữu, Hoả Sơn Lữ

Độ tuổi
Tính Cách Dự Đoán Số Phận
Thuở nhỏ Mạnh mẽ
Quyết đoán

Trực tính,
Tự đắc Dễ dạy không ?
Tính cách manh mẽ, quyết đoán. Thẳng thắn không quanh co. Đứa bé có tính cách như thế vừa dễ dạy cũng vừa khó.
Học tốt không ?
Trong môi trường tốt sẽ học rất giỏi.
Thanh niên Mạnh mẽ
quyết đoán

Cứng rắn Học cao không ?
Thuở nhỏ học giỏi. Lớn lên có tính cách mạnh mẽ quyết đoán thì sẽ dễ dàng đỗ đạt cao.
Có công việc tốt không ?Hạnh phúc lứa đôi ? Một thanh niên có tính cách mạnh mẽ đầy nam tính như thế, thì không thể dễ dàng bỏ qua đối với người biết sử dụng tài năng.
Trung niên
về già Cao vọng
kiêu hãnh

Khoáng đạt Thành đạt không ?
Thủơ nhỏ học giỏi. Thanh niên đỗ đạt cao. Thành đạt là điều tất yếu với con người luôn kiêu hãnh & khoáng đạt.
Hạnh phúc không ?
Đàn ông tính, thành đạt, phóng khoáng đã là đủ các yếu tố để có được hạnh phúc.

LỜI BÀN :

Ở chương 1, tôi đã giới thiệu cách xác định Tính Cách Nổi Trội qua Tên Họ. Tính Cách Nổi Trội ấy được tạo ra từ đâu ? Qua ngày sinh, chúng ta có 6 tính cách cơ bản. Sáu tính cách cơ bản ấy cùng môi trường bạn sống tạo nên Tính Cách Nổi Trội.
Tôi gọi :
* 6 Tính Cách Cơ Bản qua ngày sinh là Tính Cách Tiên Thiên (Bẩm sinh. Do cha mẹ tạo nên)
* 1 Tính Cách Nổi Trội thể hiện ở Tên Họ là Tính Cách Hậu Thiên (Có được sau này. Do 6 tính cách cơ bản giao hoà với môi trường sống tạo nên)
* 6 Tính Cách Tiên Thiên cùng với 1 tính cách Hậu Thiên hình thành nên Số Phận con người.
* 6 Tính Cách Tiên Thiên thì Bất Biến, 1 Tính Cách Hậu Thiên Biến theo môi trường sống. Vậy số phận con người là Thay đổi được. Sự thay đổi tuỳ thuộc vào tính biến của Tính Cách Hậu Thiên (Tên Họ)

Chương 1 : SỬ DỤNG TÊN-HỌ

Bài 1 : XÁC ĐỊNH TÍNH CÁCH – HÀNH VI
- Dự đoán qua Tên-Họ đã có ghi trong các tài liệu cổ nhưng rất sơ lược. Nó được giới thiệu như 1 phương pháp dự đoán “Tất nhiên phải có” Không thấy tài liệu nào phát triển phương pháp này.
- Sử dụng Nguyên lý Âm Dương, tôi xác định rằng Tên - Họ hàm chứa Tính Cách Hậu Thiên.
- Tính cách hậu thiên ấy được phân định như sau :
Bản chất, tôi gọi là Tính Cách Nổi Trội (Sở trường)
Khi Tính Cách Nổi Trội thể hiện thái quá, tôi gọi là Tính Cách Nổi Trội Cực Đoan
Khi Tính Cách Nổi Trội thể hiện ngược, tôi gọi là Biến Tính (Sở đoản)
Khi Biến Tính thể hiện thái quá, tôi gọi là Biến Tính Cực Đoan.
Cách Thức lập bài toán dự đoán Tên Họ:
Theo các bước sau :
- Ghi Họ Tên người bạn muốn dự đoán. Mẫu tự phải ghi theo chữ quốc ngữ của dân tộc người ấy. VD: Người Nhật phải ghi theo chữ Nhật.
- Chia đôi số lượng Tên-Họ. Trường hợp số lượng là Lẻ, thì chia theo nguyên tắc “Trước ít, Sau nhiều” . VD: Dương / Kiện Toàn ; Nguyễn Trần / Lệ Hằng.
- Đếm số lượng ký tự theo ký âm. VD: Các dấu “Sắc, Huyền, Ngã, Hỏi “ trong tiếng Việt được tính là 1, nhưng trong tiếng Pháp không được tính (e’) vì nó không phải là 1 ký âm riêng của chữ e. Hoặc số nét trong chữ Hán.

- Nếu :
@ Số lượng ký tự nhỏ hơn 8 (<8) ta giữ nguyên trị số
@ Số lượng ký tự bằng, lớn hơn 8 , ta trừ đi 8. VD: Số lượng 8, 8 – 8 = 0. ta lấy 0.
Số lượng ký tự bằng hoặc lớn hơn 16, ta trừ đi 16. VD: Số lượng 18 – 16 = 2, ta lấy 2.
VÍ DỤ : Trịnh Kiến Vy. Trịnh: 6 ; Kiến: 5 ; Vy: 2.
Trịnh / Kiến Vy : 6 / 7. Tra bảng 3, ta có: Thuỷ Sơn Kiển, với :
Tính Cách Nổi Trội : Siêng năng (Sở trường)
Tính Cách Nổi Trội Cực Đoan : Siêng năng thái quá
Biến Tính : Biếng nhác (Sở đoản)
Biến tính Cực Đoan : Biếng nhác thái quá.

- Căn cứ vào lối sống của người có tên Trịnh Kiến Vy & tra bảng Định Vị (bảng bên dưới) ta có thể xác định ngay Trịnh Kiến Vy thuộc thành phần nào trong xã hội.
- Căn cứ vào các nguyên tắc định vị , tôi thiết lập nên hai bảng Nhận Diện Hành Vi Qua Tên Họ. Nếu các bạn có nhu cầu thẩm định, xin vui lòng gởi Tên Họ đến trungphu63@yahoo.com, tôi sẽ gởi bảng Nhận Diện Hành Vi ngay sau khi nhận được mail.

BẢNG ĐỊNH VỊ THÀNH PHẦN XÃ HỘI

MẪU NGƯỜI
THÀNH PHẦN
TÍNH CÁCH Ở NHÀ
TÍNH CÁCH TRONG CÔNG VIỆC

NỔI TIẾNG Nhóm A Quan chức lãnh đạo, sỹ quan cao cấp, Luật gia tài giỏi, Người nổi tiếng, Tu sĩ. Hoặc là thành phần bất hảo. Tính Cách Nổi Trội(sở trường) Tính Cách Nổi Trội(sở trường)
THÀNH ĐẠT Nhóm B Công dân được kính trọng, có vị trí tốt trong nghề nghiệp & xã hội. Các doanh nhân, những người có chức vụ trong các công ty. Biến Tính(sở đoản) Tính Cách Nổi Trội(sở trường)
BÌNH THƯỜNG Nhóm C Công dân, nhân viên bình thường Tính Cách Nổi Trội(sở trường) Biến Tính(sở đoản)
THẤT BẠI Nhóm D Đây là người đang ra sức chứng tỏ khả năng của bản thân Tính Cách Nổi Trội Cực đoan Tính Cách Nổi Trội Cực đoan
NGƯỜI “GIẢ”Nhóm E Đây là người luôn mang trên mình “Mặt nạ” Biến Tính(sở đoản) Biến Tính(sở đoản)
TÂM THẦN Nhóm F Đây là người bị trầm cảm, rối loạn tâm thần. Kéo dài tình trạng như vậy sẽ chán sống, giảm thọ, có khả năng tự tử...Hoặc là người cá tính lập dị có năng lực đặc biệt. Hoặc thành phần bất hảo. Biến Tính Cực Đoan. Biến TínhCực đoan.

NHẬN ĐỊNH QUA 6 NHÓM NGƯỜI A, B,C,D,E,F

1. Cách phân định 6 nhóm người cho thấy rằng : Sự Thành Đạt & Hạnh Phúc không phụ thuộc vào Tính Cách mà phụ thuộc vào Cách Gieo Tính Cách.

2. Phương pháp này cho rằng không có cô gái xấu. Một cô gái không đẹp vẫn có thể tìm được cho mình 1 người chồng xứng đáng, nếu biết điều chỉnh tính cách theo nhóm A , B hoặc E.

3. Phương pháp này cho rằng tài năng bẩm sinh sẽ thui chột, nếu gieo Tính Cách Nổi Trội theo nhóm C, D, E & F.

4. Phương pháp này cho rằng tài năng không dành riêng cho ai. Gieo Tính Cách Nổi Trội của đứa trẻ theo nhóm A & B, tài năng sẽ xuất hiện trong tương lai.

5. Thành Đạt đi cùng với Hạnh Phúc chỉ dành cho cách gieo tính cách của 2 nhóm A & B.

6. Hạnh phúc dành cho 3 nhóm A, B & C

7. Phương pháp này cho rằng trẻ em trở nên thành phần bất hảo của xã hội, khi gieo tính cách thuộc nhóm A, E & F trong môi trường không tốt. Vì thế:
- Dù thất học và sống trong môi trường không tốt, đứa trẻ cũng không thể trở nên hư hỏng nếu được giáo dục theo nhóm B, C, D.
- Ngược lại, đứa trẻ thuộc 1 trong 3 nhóm A , E, F dù được học hành đầy đủ, vẫn có thể trở nên hư hỏng, dễ bị lôi kéo nếu sống trong môi trường không tốt. Một cách đơn giản để xác định đứa trẻ có phải thuộc nhóm A hoặc F như sau: Đứa trẻ mang tính cách thái quá , ví dụ: hiền thật hiền, ngoan thật ngoan, rất tốt, rất hiếu động, rất nhạy cảm.... Đứa trẻ nhóm E: Luôn nói dối.

8. Phương pháp này cho rằng con người xấu chỉ xuất hiện khi gieo tính cách theo nhóm A, E hoặc F trong môi trường không tốt. Tức là “Không có Tính Cách Xấu-Tốt. Chỉ có Con Người Xấu & Con Người Tốt” Qui luật hoạt động của tính cách không mang định tính Tốt-Xấu. Đây là 1 nhận định rất nhân bản của Kinh Dịch !

Bài 2: CÁCH GIÁO DỤC KHIẾN TRẺ BỊ RỐI LOẠN TÂM THẦN

Theo Phương Pháp Xác Định Tính Cách Nổi Trội (Tên Họ) thì một đứa trẻ, một người khoẻ mạnh bình thường sẽ bị trầm cảm, rối loạn tâm thần khi suy nghĩ, lời nói, thái độ và hành vi của họ luôn trong trạng thái Biến Tính Cực Đoan một thời gian dài trước đó.

Cách giáo dục khiến trẻ rối loạn tâm thần :
Theo số liệu của một cơ quan nghiên cứu nước ngoài thì 1/3 nữ sinh Saigon bị trầm cảm. Không rõ cách đánh giá này có chính xác ? Tuy nhiên, theo báo cáo của 1 cơ quan y tế trong nước thì 15% dân số Việt Nam có biểu hiện tâm thần (Báo Tuổi Trẻ. Số liệu đầu năm 2003) Con số này quá lớn ! .... Một số ý kiến cho rằng do áp lực của chương trình học đã khiến các em bị stress liên tục dễ dẫn đến nguy cơ trầm cảm. Tôi cho rằng không hẳn như vậy. Lịch sử danh nhân thế giới cho thấy học nhiều thì giỏi, tài năng, thiên tài chứ có thấy ai điên loạn ! Vấn đề là chỗ này : Học nhiều không điên, nhưng nếu ép các em học với nhiều mộng ước chủ quan lớn lao của các bậc cha mẹ, là vô tình đẩy các em vào trạng thái không còn là chính các em nữa. Nghĩa là các em bị biến tính liên tục ! Mang trạng thái Biến Tính, không phải bản tính & khả năng thực của các em, trong trường và ở nhà 1 thời gian (thái quá), sẽ khiến 1 số em trở nên Biến Tính Cực Đoan (Nhóm F). Với trạng thái tâm tính này, các em ấy dễ bị trầm cảm, rối loạn tính cách dẫn đến nguy cơ rối loạn tâm thần. Đây là cách lý giải và đánh giá của phương pháp xác định Tính Cách Nổi Trội qua Tên-Họ (Tôi chỉ xem xét trong phạm vi học hành. Rối loạn tâm thần còn do các nguyên nhân khác).

Bài 3 : XÁC ĐỊNH LỜI NÓI DỐI

Phương pháp xem xét tính cách qua Tên - Họ có khả năng phát hiện lời nói dối. Thẩm định 1 số trường hợp, kết quả thực tế hoàn toàn phù hợp với lý thuyết.
Sống không đúng với bản chất thật của mình, chính khi ấy con người rất dễ dàng nói dối. Nếu biết được bản chất, ta có thể xác định được khi ấy họ có nói dối không. Qua Tên - Họ, ta xác định được 1 Tính Cách Nổi Trội. Vậy khi, 1 người bày tỏ, kể chuyện.... trong tâm thái không đúng với Tính Cách Nổi Trội, tức là họ đang hoặc chuẩn bị nói dối.

Tôi lấy ví dụ : 1 người có Tính Cách Nổi Trội là Lãnh Đạm, Lạnh Lùng nhưng thái độ rất tình cảm (Biến tính) khi bày tỏ, tâm sự. Chính khi đó họ bắt đầu nói dối.

Bài 4 : CÁC DANH NHÂN - NHỮNG NGƯỜI NỔI TIẾNG

Theo bảng Định Vị Thành Phần Xã Hội, những người nổi tiếng luôn bày tỏ Tính Cách Nổi Trội (Sở trường) Tức là, họ nhất quán với tính cách sở trường trong suy nghĩ, lời nói, thái độ và hành vi. Tính cách sở đoản chỉ tồn tại trong họ như 1 dạng tính cách phụ trợ.

VÍ DỤ 1 : 3 nhân vật chủ chốt cuộc khởi nghĩa Tây Sơn Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ.
Tra bảng xác định Tính Cách Nổi Trội :
Nguyễn Nhạc : Sơn Phong Cổ
- Tính Cách Nổi Trội : Nệ cổ, bảo thủ (1)
- Biến Tính : Cách Tân (Sở đoản)
Nguyễn Nhạc thuộc Nhóm A người làm nên sự nghiệp lớn. Khi giao quyền hành lại cho Nguyễn Huệ, chuyển qua nhóm C, Ông trở về với con người bình thường.
Nguyễn Lữ : Sơn Hoả Bí
- Tính Cách Nổi Trội: Bề ngoài, khách sáo (1)
- Biến Tính: Thân thiện (Sở đoản)
Nguyễn Huệ : Sơn Lôi Di
- Tính Cách Nổi Trội: Trông cậy, dùng người (Sở trường)
- Biến Tính: Tự lập, Tự chủ (Sở đoản)
Nguyễn Huệ thuộc nhóm A người làm nên nghiệp lớn. Khi lên ngôi, trong công việc triều chính Ông vừa nêu cao tinh thần độc lập tự chủ, biết dùng người tài triều Lê và kỹ thuật của người Phương Tây.

Sử sách có ghi : Do không hài lòng với tầm nhìn và cách cầm quân của anh mình là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ đem quân đến dựng trại dưới chân thành người anh. Nguyễn Nhạc đã bật câu nói nổi tiếng : “Nồi da sáo thịt sao em nỡ !” Nguyễn Huệ nghe xong bèn rút quân. Nhân vật Nguyễn Lữ, sử sách ghi không nhiều về người anh thứ hai của Nguyễn Huệ. Tuy nhiên, có ghi nhận rằng cụôc tranh giành quyền cầm quân chỉ diễn ra giữa người anh Cả Nguyễn Nhạc và người em út Nguyễn Huệ. Sau này, Nguyễn Nhạc đã giao toàn bộ quyền bính cho em là Nguyễn Huệ (Cách Tân)... Nêu rõ tinh thần độc lập tự chủ, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng Đế lấy niên hiệu Quang Trung. Trong công cuộc thống nhất đất nước, ông biết dùng người tài của Triều Lê, vời được La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp.... Về đối nội, ông lấy chữ Nôm làm Quốc ngữ (Tự chủ). Đối ngoại, Quang Trung mở cửa đón nhận tinh hoa kỹ thuật phương Tây (Dùng người). Tiếc rằng ông đã mất sớm khi chưa qua 40 tuổi.

VÍ DỤ 2 : Đại Thi Hào Nguyễn Du mang hình thái Sơn Trạch Tổn
- Tính Cách Nổi Trội : Nóng nảy, Bất bình (Sở trường)
- Biến Tính: Hoà hoãn (Sở đoản)
Nguyễn Du tỏ thái độ bất bình “Giùm” cho thân phận phụ nữ xã hội đương thời qua nhân vật Thuý Kiều (Truyện Kiều) Tôi nói như thế không rõ có đúng không ?

VÍ DỤ 3 : Hàn Mặc Tử (Biệt danh) mang hình thái Lôi Sơn Tiểu Quá
- Tính Cách Nổi Trội : Hơi quá, hoa mỹ (Sở trường)
- Biến Tính: Đơn giản. (Sở đoản)
Tôi chưa nhìn thấy chân dung nhà thơ nổi tiếng này. Nhưng qua cái biệt danh mà nhà thơ tự đặt cho mình, thấy rằng : Hàn Mặc Tử rất xem trọng cái đẹp bên ngoài. Ở phụ nữ, nhà thơ cũng thế, rất tôn sùng vẻ đẹp bên ngoài. Một con người thích cái đẹp bề ngoài, một nhà thơ tôn sùng và biết thưởng thức cái đẹp bên ngoài của phụ nữ, chắc rằng ông phải rất đẹp trai !

VÍ DỤ 4 : Nhạc Sĩ Trịnh Công Sơn mang hình thái Thuỷ Sơn Kiển
- Tính Cách Đặc Trưng Nổi Trội : Siêng năng (Sở trường)
- Biến tính : Biếng nhác (Sở đoản)
Ông là nhân vật nổi tiếng. Trong nhà siêng viết, khoảng 600 bài hát chưa nói đến vẽ. Ra ngoài thì siêng đi (Du Ca)

VÍ DỤ 5 : Bác sỹ Tôn Thất Tùng mang hình thái Hoả Trạch Khuê
- Tính Cách Nổi Trội : Đa nghi, Chống lại, phản biện (Sở trường)
- Biến Tính: Chấp Nhận (Sở đoản)
Vị Bác Sỹ tạo ra phương pháp cắt gan được giới y khoa thế giới gọi tên “Phương Pháp Cắt Gan Tôn Thất Tùng” Với cá tính như thế chả trách vị Bác Sỹ nổi tiếng nóng tính và đa nghi khai sinh ra được cái phương pháp chưa nơi nào có.

VÍ DỤ 6 : Bill Clinton. Tổng Thống Hoa Kỳ mang hình thái Lôi Sơn Tiểu Quá
Tính Cách Nổi Trội : Hơi quá, hoa mỹ (Sở trường)
- Biến Tính: Đơn giản. (Sở đoản)
Ta hãy xem cái cách vị Tổng Thống Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ này giải quyết, sau khi vụng trộm nhẹ nhàng (Hơi quá) với cô thư ký tập sự Monica ở Whitehouse như sau : Bị tố cáo (Bị sốc) vị Tổng Thống đã đưa ra 1 giải pháp rất ngắn gọn là gật đầu chịu tội, xin lỗi với dân & vợ con (rất đơn giản).
Vị Tổng Thống này quả thật rất đẹp trai ! Tài hùng biện thì không phải bàn. Nhưng cái cách ông ta nói chuỵện mới hấp dẫn và duyên dáng làm sao (Hoa mỹ) Và tôi tin chắc 1 điều rằng : Trước khi xảy ra vụ Monica, vị Tổng Thống rất giỏi nịnh vợ, và sau vụ Monica ông sẽ thương vợ đơn giản hơn. Ít dám nịnh đầm với vợ nữa (Đơn giản) Coi cho vị Tổng Thống này không thể không nhắc đến nhân vật có liên quan Monica Lewinsky.VÍ DỤ 7 : Cô thư ký tập sự của White House, Monica Lewinsky có hình thái Thuỷ Địa Tỉ
- Tính Cách Nổi Trội : Dễ làm thân. (Sở trường)
- Biến Tính : Xa lánh. (Sở đoản)
Vị Tổng Thống Hoa Kỳ Bill Clinton hào hoa phong nhã quả là khó cưỡng lại trước của cô thực tập sinh Monica đầy sức quyến rủ. Ở đây tôi không phân định lỗi phải của bên nào. Nhưng việc sắp xếp cô thực tập sinh Monica có tính Cách Nổi Trội Dễ làm thân gần bên Vị Tổng Thống đẹp trai và hào hoa sẽ như ông bà ta thường nói : “Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén.”

VÍ DỤ 8 : Một nhân vật gây nên nhiều tranh cãi, tốn hao biết bao công sức của nhiều thế hệ các nhà sử học Trung Hoa, Tần Thuỷ Hoàng mang hình thái Trạch Thiên Quải
Tần Thuỷ Hoàng viết theo chữ Hán 秦始皇
- Tính Cách Nổi Trội : Quyết liệt (Sở trường)
-Biến Tính : Hoà dịu (Sở đoản)
Trong những năm cầm quyền của vị vua này, ta luôn thấy ông ta luôn có cách xừ lý các sự việc rất quyết liệt.

Tôi xin đưa ra 1 tên tuổi nổi tiếng khác, được đời sau phong tặng danh vị “Vạn Thế Sư Biểu” Người đó là Khổng Tử.

VÍ DỤ 9 : Khổng Tử trong tiếng Hán là 孔子
孔子 4 / 3, là Lôi Hoả Phong
Tra Sổ Tay, ta có :
- Tính Cách Nổi Trội : Giới thiệu, phổ biến (Sở trường)
- Biến Tính : Hạn chế (Sở đoản)

Cuộc đời của Đức Khổng Phu Tử thật chẳng khác cái tên của Ngài là mấy. Bôn ba khắp các nước, mời chào những vị quân vương nhằm phổ biến (Quảng bá) cái Đạo Trị Quốc của Ngài. Rồi cũng có nước Lỗ tin dùng phong cho chức Thừa Tướng. Đạo của Khổng Tử được trải rộng đem lại sự thịnh vượng cho nước Lỗ. Nước Lỗ thịnh vượng thì Ngài bị ghét. Bời Đạo của Ngài khó quá (!?) Khi khổ cực mọi người có thể chịu nhịn để chắt chiu. Nhưng khi khó khăn đã qua, dư ăn có của để thì vua quan nước Lỗ vẫn bị Đạo của Ngài bắt nhịn. Thế là Ngài bị đuổi ! Bị sốc, Khổng Tử rời chốn quan trường về nơi thôn dã mở trường, mở lớp thu nhận học trò (Hạn chế).

PHẦN B: HỌC THUẬT - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kinh Dịch với nền văn minh Trung Hoa Cổ Đại
- Kinh Dịch có ứng dụng đặc thù gì ?
Kinh Dịch mang tính năng Phát Hiện & Chứng Minh sự tồn tại của các hiện tượng, sự việc, vật thể dựa trên 64 qui luật (64 quẻ) Đi sâu vào bản chất (Sinh lý, sinh học phân tử, nguyên tử, hạt cơ bản) không phải là khả năng của Kinh Dịch.

- Kinh Dịch được xây dựng trên cơ sở khoa học nào ?
Cơ sở khoa học nêu lên được hiểu là nền tảng khoa học chính thống hiện nay đã và đang tạo ra các thành tựu kỹ thuật mà chúng ta nhìn thấy xung quanh & sống trong nó…. Giới khoa học ngày nay nhận thấy rằng thế giới còn tồn tại những hiện tượng rất khó lý giải, nếu căn cứ vào cơ sở khoa học hiện có. Vì thế, khoa học hiện nay chấp nhận cách phân định như sau: Ngành khoa học chính xác (1) và Ngành khoa học chưa thể giải thích, chứng minh bằng các công cụ chính xác (2) . Cách phân định này làm nảy sinh 1 câu hỏi: Làm thế nào có thể xác định được điều nào đó thuộc ngành khoa học thứ hai (2) ? Phân định như sau:
- Khi ứng dụng vào thực tiễn mang lại lượng kết quả đúng đáng kể, thì sẽ được coi là đối tượng nghiên cứu. Kinh Dịch là 1 ví dụ. Một số trường đại học trong nước đã đi những bước đầu tiên đưa Kinh Dịch vào như 1 môn học bắt buộc. Trên thế giới, điều này đã không còn xa lạ.
- Kinh Dịch theo nhận định hiện nay, nó bắt nguồn từ học thuyết Âm Dương. Học thuyết này, nay đã không còn bị coi là hoang đường. Nó có 1 cơ sở hệ thống lý luận riêng, hợp lý, lo-gic không ai phủ nhận được. Tuy vậy, cho đến nay chưa ai lý giải được người xưa đã lý luận như thế nào để tạo nên Kinh Dịch.
- Để lý giải cách tạo nên Kinh Dịch phải làm được 3 điều sau:
Việc thứ nhất: Giải thích được sự hình thành của 2 đồ hình Tiên Thiên & Hậu Thiên Bát Quái.
Việc thứ hai: Giải thích được cách sắp xếp thứ tự của 64 quẻ dịch.
Việc thứ ba: Tìm ra được nguyên tắc tạo nên 386 hào từ.

- Kinh Dịch là của ai ?
Tính khái quát rất cao trong các lời thoán từ & hào từ khiến người viết có nhận định rằng Kinh Dịch không thể nào là sản phẩm của xã hội mà trình độ khoa học kỹ thuật còn thấp kém cách đây trên 3200 năm. Ngay như các nhà sử học Trung Quốc ngày nay đã thống nhất cho rằng 12 vị vua thời nhà Chu, trùng với thời gian xuất hiện Kinh Dịch, chỉ là đặt nền tảng cơ bản cho nền văn minh Trung Hoa sau này.
Người viết mặc dù đã tìm ra được các nguyên tắc chuẩn hình thành nên 386 hào từ. Nhưng từ nguyên tắc đến việc viết nên lời hào như Kinh Dịch là 1 khoảng cách lớn, rất lớn! Bởi chỉ có nguyên tắc thôi thì không đủ mà cần phải có 1 lượng tri thức ở trình độ phát triển cao tương ứng kèm theo mới có thể viết nên Kinh Dịch. Một hay 2 bộ óc siêu việt ở trình độ cách đây 3200 năm không thể làm nổi !

Kinh Dịch mô tả 3 giác quan: Thứ 6, Thứ 7, Thứ 8 rất rõ (Xem bài Kinh Dịch Với Khả Năng Ngoại Cảm 2) Quẻ Thuần Khôn có 1 đoạn mô tả từ điểm thụ cảm của Tái Tạo giác có con đường đi về phía bộ phận thụ cảm Vị giác (cái lưỡi) Con đường ấy đi gần tới cái lưỡi thì ngừng lại. Bên châm cứu Mạch Nhâm, Mạch Đốc xuất phát từ huyệt Hội Âm đi đến huyệt Ngân Giao & Thừa tương thì ngừng. Huyệt Hội Âm nằm ngay bộ phận Tái Tạo giác (phía sau bộ phận sinh dục) còn Ngân Giao ở bờ trên của răng cửa trên, Thừa Tương nằm ngay dưới môi dưới. Nghĩa là cũng chưa đến lưỡi!
Việc Kinh Dịch mô tả chính xác đường đi của 2 kinh mạch quan trọng nhất của cơ thể là điều đáng phải đặt câu hỏi: Liệu người Trung Hoa xưa kia đã căn cứ vào Kinh Dịch để tìm ra gần 1000 huyệt đạo nằm trên cơ thể con người? Nhìn trên tổng thể Kinh Dịch, tôi nhận định rằng không thể có điều này. Đây chỉ là sự trùng hợp tất nhiên của 1 nền văn minh thuần nhất, như khi định luật bảo toàn năng lượng bên vật lý cổ điển cũng phù hợp với trên nhiều lãnh vực khoa học khác. Người Trung Hoa đã tìm ra gần 1000 huyệt đạo từ đâu, mà với trình độ khoa học kỹ thuật hiện nay vẫn chưa đủ khả năng tìm ra được ngần ấy huyệt như thế, và khi môn châm cứu cũng được ghi nhận sự ra đời của nó khoảng gần gần với Kinh Dịch? Kinh Dịch không tạo ra môn châm cứu, vậy thì cái gì đã tạo nên 2 quyển sách siêu đẳng này?

64 thoán từ & 386 hào từ được trình bày theo lối tả vật, tả người, tả cảnh. Nghĩa là: Hoặc như khi ta nhìn vào các hình vẽ mà mô phỏng chép lại ?
Hoặc người tạo nên Kinh Dịch khái quát các qui luật bằng hình tượng ?
Khả năng thứ hai là không thể có như tôi đã trình bày ở trên. Như vậy, chỉ có thể cho rằng Kinh Dịch là bản chép lại từ 1 bản khác. Tức là nền văn minh Trung Hoa Cổ được thừa hưởng từ 1 nền văn minh đã phát triển cao!

- Kinh Dịch trình bày 1 hệ thống triết học !
Điều đáng kinh ngạc là Kinh Dịch không đơn thuần trình bày 64 Hình Thái Vận Động mà nó còn trình bày một Hệ thống triết học. Hệ thống triết học ấy đã tạo dựng nên một nền văn minh Văn hoá - Kỹ Thuật Trung Hoa Cổ cực thịnh. Nền văn minh Cổ ấy vẫn tiếp tục tác động đến xã hội Trung Hoa đương đại theo cái cách xuyên suốt không đứt đoạn, một nền văn minh cổ duy nhất trên thế giới còn tồn tại cho đến ngày hôm nay.

Nếu chúng ta chỉ nhìn vào quá khứ của nền văn minh Trung Hoa Cổ ấy mà cho rằng Kinh Dịch chỉ là tác phẩm cổ là một điều không công tâm ! Bởi nó nhìn thấy những điều mà cho đến ngày hôm nay chúng ta mới thấy, và nó nhìn thấy những điều ngày hôm nay chúng ta vẫn chưa rõ, vậy thì phải nhìn nó như 1 sản phẩm của một nền văn minh đã phát triển cao hơn chúng ta hiện nay, mà người Trung Hoa xưa được thừa hưởng.

Kinh Dịch với môn học Chu Dịch Dự Đoán
Người có công đầu chuyên biệt hoá khả năng dự đoán của Kinh Dịch, giúp Kinh Dịch áp dụng vào công việc dự đoán trong thực tiễn dễ dàng hơn. Đó là Nhà Triết học Thiệu Khang Tiết đời Tống. Ông đã đưa Hệ thông Thiên Can Địa Chi và mã hoá chúng thành các con số nhằm xác định thời điểm vận hành của các qui luật. Từ đó hình thành nên môn học Chu Dịch Dự Đoán.
(Hệ thống Thiên Can Địa Chi nằm trong Hệ Lịch Cổ Trung Hoa. Hệ Lịch này lấy Mặt Trăng làm điểm qui chiếu. Ta thường gọi là Âm lịch)
Kinh Dịch & Chu Dịch Dự Đoán Học liên hệ với nhau như thế nào trong dự đoán ?

Mối liên hệ giữa chúng như sau :
(Tôi mượn 1 số thuật ngữ bên Tin Học để mô tả mối liên hệ)
Kinh Dịch là Ngôn Ngữ Dự Đoán Bậc Thấp.
Chu Dịch Dự Đoán là Ngôn Ngữ Dự Đoán Bậc Cao.
Bậc Thấp & Bậc Cao diễn tả mối quan hệ bậc thang.
- Ngôn Ngữ Dự Đoán Bậc Thấp là cái nền. Cái nền được sử dụng đề dự đoán các sự vật & hiện tượng trong phạm vi không hạn định. Cái nền ấy xác lập dự đoán: Sự Vật & Hiện Tượng trong 1 Không Gian & Thời Gian không xác định.

Ví dụ : Khi Hitler đưa ra chủ thuyết Dân Tộc Thượng Đẳng. Căn cứ vào Hình Thái Phong Thuỷ Hoán, chúng ta có thể xác quyết được rằng: nhà độc tài này có ý muốn thống trị thế giới, sẽ có những hành động cực đoan với các dân tộc khác, sẽ lôi kéo cả dân tộc chuẩn bị lực lượng cho 1 cuộc chiến tranh tổng lực. Biết được hậu quả của cuộc chiến tranh, và cái kết của cuộc chiến ấy.
- Ngôn Ngữ Dự Đoán Bậc Cao là ngôn ngữ dự đoán đã được chuyên biệt hoá. Sự chuyên biệt hoá được sử dụng để dự đoán các sự vật & hiện tượng trong phạm vi không hạn định. Sự chuyên biệt hoá này xác lập dự đoán: Sự Vật & Hiện Tượng trong 1 Không Gian & Thời Gian được xác định.

Ví dụ : Khi xác định được thời điểm Hitler công bố chủ thuyết ấy, ta có thể biết được suy nghĩ, thái độ, hành động & bước đi tiếp theo của ông ta.
Điều này lý giải vì sao tồn tại những người có khả năng ngoại cảm rất tốt. Họ nhìn thấy các sự kiện đã diễn ra, biết trước diễn tiến các sự việc trong tương lai mà bản thân họ không cần phải trông thấy trực tiếp. Trong vô thức, họ đã nắm được những qui luật bất biến của con người & vũ trụ.
Nhà Ngoại cảm nghe qua sự kiện, có thể đưa ra lời dự đoán.
Nhà Dự Đoán Học Trung Hoa cũng chỉ cần như vậy.

Dự Đoán theo Kinh Dịch & môn học Chu Dịch Dự Đoán, tôi gọi là Dự Đoán Học Trung Hoa.

Kinh Dịch với Thiên Văn
Theo tính toán của các nhà Vật lý Thiên Văn, Mặt Trời chúng ta đang ở độ tuổi trung niên. Khi về già, Mặt Trời sẽ tăng dần thể tích lên cho đến khi nuốt trọn trái đất. Đó là thời điểm đi dần đến sự kết thúc Thái Dương Hệ của chúng ta.
Khi nhìn vào hình thái Thuần Ly (quẻ thứ 30) hình thái Sáng - Lồi, chúng ta có được sự trùng hợp rất lý thú ! Quẻ số 30 mô tả diễn tiến rất đúng trạng thái Mặt trời ở hào thứ 6 _ Nuốt trọn Trái Đất !
Ta hãy xem :

Hào 1 : Dẫm đạp lung tung
Giai đoạn hoạt động ban sơ của Mặt trời
Hào 2 : Sắc vàng phụ vào giữa
Giai đoạn Mặt trời hoạt động mạnh mẽ nhất
Hào 3 : Mặt trời xế chiều gần lặn
Giai đoạn Mặt trời hoạt động đi dần đễn mức tiêu hao hết năng lượng của nó.
Hào 4 : Thình lình chạy tới như muốn đốt người ta vậy
Giai đoạn Mặt trời phình to
Hào 5 : Nước mắt ròng ròng
Sự phình to bắt đầu tác động đến những hành tinh, thiên thể gần nó.
Hào 6 : Giết đầu đãng mà bắt kẻ sống, kẻ khác phải theo mình
Giai đoạn Mặt trời nuốt các hành tinh ở gần nó. Những hành tinh ở xa không bị nuốt, nhưng phải chịu chung số phận trở thành các khối thiên thạch quay quanh ngôi sao lùn (Mặt trời lúc này).
Trong Kinh Dịch, đối nghịch với Thuần Ly ta có hình thái Thuần Khảm. Nghĩa là có Mặt trời tất phải có 1 hình thể vật chất mang tính chất & dạng thức vận động ngược lại với Mặt trời. Khoa học hiện nay đã xác định được 1 cấu trúc hoạt động rất đặc biệt tồn tại trong vũ trụ của chúng ta, đó là Hố Đen. Hố Đen không phát tán vật chất như Mặt trời. Nó hút ánh sáng, hút vật chất. Có những Hố Đen chỉ to bằng trái banh nhưng có thể hút được những khối vật thể to như Mặt trời. Suy diễn theo lối thông thường thì trọng lượng của Hố Đen to bằng trái banh ấy phải nặng gấp nhiều lần Mặt trời (!?) Ta hãy xem hình thái Thuần Khảm của Kinh Dịch mô tả cái hố đen ấy như thế nào.
Hào 1 : Hai lần hiểm, sụp vào hố sâu
Vật chất bị hố đen hút vào. Hố Đen ấy có 2 chỗ hiểm, tức có 2 “Cửa”
Hào 2 : Ở chỗ hiểm lại có hiểm
Khối vật chất bị hút vào. Qua được 1 “Cửa” thì rơi vào sự tác động của cái “Cửa” thứ hai
Hào 3 : Tới lui đều bị hãm.
Khối vật chất chịu sự tác động giam hãm của 2 cái “Cửa”
Hào 4 : Như thể chỉ dâng lên 1 chén rượu, 1 quỹ thức ăn thêm 1 vài thứ khác nữa, có thể tuỳ cơ ứng biến, đút khế ước qua cửa sổ.
Khối vật chất xoay vần trong khoảng giữa 2 cái “Cửa” cố thoát ra. Khối vật chất bị biến hình.
Hào 5 : Nước hiểm chưa đầy, nhưng khi đầy rồi thì thoát hiểm.
Không thể thoát được khi Hố Đen chưa đầy (vật chất) Chỉ khi Hố Đen hút thêm các khối vật chất khác nữa, và khả năng chứa của Hố Đen đã tới giới hạn (đây rồi) thì khối vật chất bị hút trước đó sẽ được Hố Đen tống ra. Tống ra ở “Cửa” nào ? Hố Đen vừa hút vừa đẩy 2 khối vật chất qua cùng 1 “Cửa” chăng ?
Hào 6 : Đã trói bằng dây thừng to, lại đặt vào bụi gai, 3 năm không ra được.
Hào 6 đã cho chúng ta câu trả lời: Khối vật chất sau khi bị hút vào qua “Cửa” thứ nhất sẽ bị Hố Đen tống ra bằng “Cửa” thứ hai (Bị nhốt) Đằng sau cánh cửa thứ hai là vũ trụ của chúng ta chăng ? Không phải ? Hào 6 nói rằng khối vật chất ấy bị nhốt chưa ra được. Như vậy, đằng sau cánh cửa thứ hai của Hố Đen phải là “Một Cái Khác” Cái khác ấy không thể là vũ trụ của chúng ta.
Tôi không phải là nhà Vật lý Thiên Văn nên chỉ có thể giải thích cái Hố Đen theo Kinh Dịch đã mô tả trong giới hạn kiến thức không chuyên. Tuy vậy, hình thái Thuần Khảm của Kinh Dịch Trung Hoa đã xác lập rằng ngoài cái vũ trụ của chúng ta còn tồn tại ít nhất 1 vũ trụ khác.
Theo các giả định hiện có, Hố Đen có dạng hình phểu với 2 miệng phểu ở 2 đầu. Vật chất bị Hố Đen hút vào miệng phểu bên này và bị tống ra qua miệng phểu bên kia. Ở miệng phểu bên kia, các nhà khoa học cho rằng đó là 1 vũ trụ khác.
Lưu ý : Ngôn ngữ sử dụng trong các lời hào của Kinh Dịch chỉ là công cụ dùng để mô tả các hình thái & qui luật vận động của các hình thái ấy.

Kinh Dịch Với Cơ Đốc Giáo
Kinh Dịch ra đời trước sự kiện Jesus xuất hiện được ghi trong Tân Ước khoảng hơn 1000 năm. Với khoảng cách thời gian như thế ta có thể dễ dàng chấp nhận tính khách quan của Kinh Dịch đối với Đạo Giáo Cơ Đốc. Vậy Kinh Dịch nói gì về câu chuyện Jesus ? Tinh thần Bác Ái của Cơ Đốc Giáo nằm trong hình thái nào của Kinh Dịch ? Hình thái ấy nói gì ?

Kinh Dịch nói gì về Jesus ?
Theo Tân Ước, Jesus đi truyền đạo không câu nệ phân biệt người giàu kẻ khó. Ngài tiếp xúc với tất cả loại người, gần gũi va chạm không e ngại cả những kẻ tật nguyền cùi hủi. Cách Ngài thể hiện với mọi người tương ứng với hình thái Thuỷ Địa Tỉ (Gần gũi). Hình thái ấy nói gì ?
Hào 1 : Mới đầu có lòng thành tín mà đến với nhau.
Đến với mọi người, được mọi người tin yêu.
Hào 2 : Tự trong mà gần gủi với ngoài.
Gần gủi thân thiết với mọi người.
Hào 3 : Gần gủi người không xứng đáng.
Đến và gần gủi với những người bị xã hội xa lánh ruồng bỏ.
Hào 4 : Gần gủi với bên trên
Tiếp cận và gần gủi với những bậc trên.
Hào 5 : Như khi săn thú, vua chỉ vây 3 mặt còn mặt trước bỏ ngỏ cho cầm thú thoát ra phía đó. Người trong ấp được cảm hoá không phải răn đe.
Tỏ rõ thái độ cao thượng của người được kính trọng. Sự ngưỡng mộ có được là từ tấm lòng thiện tâm.
Hào 6 : Không có đầu mối để gần gũi
Khúc bi tráng của người dành cả đời mình vì người khác.
Hình thái Thuỷ Địa Tỉ mô tả cuộc đời con người mang tính cách gần gũi chẳng khác với những gì Kinh Tân Ước đã ghi về Jesus. Kinh Dịch không dừng lại ở đây. Nó còn có 1 hình thái khác mô tả hiện tượng bất thường rất giống với câu chuyện kể về hiện tượng sáng loà “Sống Lại” của Jesus được ghi trong Tân Ước. Trùng hợp ngẫu nhiên đến lạ kỳ ! Vì đây là một hình thái rất khó trình bày bằng ngôn từ không chuyên môn, nên tôi xin dành cho dịp khác.
Tinh thần Bác Ái của Cơ Đốc Giáo. Kinh Dịch nói gì ?
Bác ái là khoan dung, là độ lượng. Tinh thần này tương ứng với hình thái Phong Hoả Gia Nhân (Khoan dung). Hào cuối cùng của hình thái này nói gì ?
Có lòng chí thành và uy nghiêm.
Kinh Dịch cho rằng : Tinh thần Bác Ái sẽ tồn tại với niềm thán phục và nể trọng của loài người. Tôi không rõ lắm về cơ cấu và cơ chế hoạt động của Cơ Đốc Giáo, nhưng với cung cách hoạt động tổ chức rất hiệu quả trong công việc truyền đạo, cứu bần, làm việc thiện thông suốt từ trên xuống đến giáo dân thì thật khó lòng cho rằng họ không đáng nể.

Kinh Dịch Với Phật Giáo
Kinh Dịch nói gì về Phật Tổ ? Tinh thần Từ Bi của Phật Giáo nằm trong hình thái nào của Kinh Dịch ? Hình thái ấy nói gì ?
Kinh Dịch nói gì về Phật Tổ ?

Sách sử có chép lại rằng Đức Phật vốn là Thái Tử đã có gia thất trước khi xa lánh chốn trần tục lên đường tu đạo và thành Phật. Cách Ngài thể hiện trong cuộc đời tu hành cùng với Đạo Ngài sáng lập tương ứng với hình thái Thiên Sơn Độn (Lánh đi) của Kinh Dịch. Hình thái này nói gì ?
Hào 1 : Lánh sau cùng, như cái đuôi.
Ngài muốn lánh ngay từ đầu (thuở bé)
Hào 2 : Hai bên khăng khít nhau như buộc nhau bằng dây bò vàng. Không thể cởi được.
Vị Quân Vương, cha Ngài ràng buộc Ngài mang trách nhiệm đối với thần dân. Ngài lên ngôi Thái Tử.
Hào 3 : Lúc phải lánh mà bịn rịn tư tình.
Ngài lập gia thất.
Hào 4 : Có hệ luỵ với người, nhưng lánh được.
Ngài quyết lánh khỏi thế gian trần tục, mặc dù còn mang hệ luỵ với người vợ trẻ.
Hào 5 : Lánh đi theo điều chính.
Ngài lánh đi để tu Đạo
Hào 6 : Lánh mà ung dung đường hoàng.
Lánh đấy nhưng là sự lánh đi ung dung mà đường hoàng. Ngài lánh đi không mang sắc thái tự tư, ích kỷ, bị chê cười (Vì thế mới đường hoàng). Thực tế Ngài đã dùng hình thức lánh đi để lên đường thuyết giảng Phật Pháp.
Thật lạ lùng cho cái hình thức Lánh Đi ! Tưởng rằng lánh đi luôn sẽ là điều tệ hại ích kỷ. Cái lánh đi đến giai đoạn cuối cùng của Đức Phật được Kinh Dịch mô tả là cái lánh đi cao cả của 1 người hướng thiện. Thật hay !!! Kinh Dịch tài tình thật ! Cái lánh đi trong Phật Giới cũng thật tài tình !

Tinh thần Từ Bi của Phật Giáo. Kinh Dịch nói gì ?
Đế đạt được cái tâm Từ Bi Hỉ Xả Phật Pháp hướng chúng sinh đến chữ Tịnh. Chữ Tịnh tương ứng với hình thái Thuỷ Phong Tĩnh trong Kinh Dịch. Hào thứ 6 (Hào cuối cùng) của hình thái này mô tả cái kết cục của tinh thần Từ Bi Hỉ Xả như sau:
Là Giếng Nước Sạch Sẽ Để Mọi Người Đến Múc Mà Uống. Tồn Tại Mãi Mãi.
Thật kinh khủng cho cả hai, Phật Pháp và Kinh Dịch !!! Đã quá rõ, tôi không thể nói điều gì hơn.

KINH DỊCH NÓI VỀ “ĐẤNG TỐI CAO”

- Cấu trúc Kinh Dịch được hình thành nên từ 1 số nguyên tắc. Những nguyên tắc này xuất phát từ 1 số học thuyết. Trong đó học thuyết Âm Dương là chủ đạo. Điều đó có nghĩa là bộ Kinh Dịch được tạo nên từ thuyết Nhị Nguyên (Âm & Dương). Triết học Nhị Nguyên vẫn tồn tại trong Kinh Dịch, nhưng chỉ còn là 1 dạng nguyên lý nằm trong 1 Hệ Thống Triết Học mới của Kinh Dịch. Hệ Thống triết học mới này được những người đời sau làm sáng tỏ dần và đặt cho nó cái tên Hệ Thống Triết Học Kinh Dịch _ Thuyết Nhất Nguyên Hoàn Chỉnh.
- Thuyết Nhất Nguyên Hoàn Chỉnh kết thúc ở 2 quẻ Ký Tế: Đã xong (63), Vị Tế: Chưa xong (64) Nghĩa là kết thúc rồi đó, nhưng kết thúc ở chỗ chưa xong (Còn nữa). “Còn Nữa” là cái gì ? Thuyết Nhất Nguyên Hoàn Chỉnh không cho câu trả lời. Vì thế tôi gọi thuyết này là Thuyết Nhất Nguyên Hoàn Chỉnh Hẹp. Căn cứ vào nguyên lý Âm Dương, tất phải có 1 thuyết khác khả dĩ giảI thích được “Còn Nữa” là gì. Tôi gọI là Thuyết Nhất Nguyên Hoàn Chỉnh Rộng.
- Cái “Còn Nữa” là cái gì ? Theo Nhị Nguyên: Con người cùng với những gì con người cảm nhận được, thấy được, hiểu được bằng cảm xúc, bằng trực quan, bằng tư duy cụ thể được goị là Vũ Trụ Hữu Hình. Có Dương tất phải có Âm, vì thế, hữu hình tất phải có vô hình. Vũ Trụ Vô Hình đứng bên cạnh Vũ Trụ Hữu Hình. Vũ Trụ Vô Hình là như thế nào ? Đặt câu hỏi như thế tức là đã bước vào Thuyết Nhất Nguyên Hoàn Chỉnh Rộng, là đi tìm hiểu cái “Còn Nữa”. Nghĩa là cái “Còn Nữa” chính là Vũ Trụ Vô Hình.
- Vũ Trụ Vô Hình có hình dáng ra sao ? Theo thuyết Nhất Nguyên Hoàn chỉnh Hẹp: Khi vũ trụ được hình thành, Dương & Âm cùng xuất hiện, Vũ Trụ Hữu Hình & Vũ Trụ Vô Hình cùng khởi sinh, không có cái nào có trước cái nào. Để các bạn hình dung được hình dáng của Vũ Trụ Vô Hình, tôi xin đưa ra 1 ví dụ : Khi bạn đào đất, cái đống đất trên bờ là hữu hình, còn cái hố là vô hình, nghĩa là cứ sau 1 động tác đào đất, bạn đã tạo ra không chỉ 1 mà là 2 trạng thái.
- Vũ Trụ Vô Hình có cái gì trong ấy ? Câu hỏi không nằm trong đề tài này. Điêù ta muốn biết ở đây “Ai” là người đào đất ? Kinh Dịch cung cấp câu trả lời rất rõ ! Tôi sẽ trình bày điều này trong 1 dịp khác.

DỰ BÁO HỌC TRUNG HOA VỚI THỂ THAO
Thiệu Vĩ Hoa, Dịch Sư số 1 của Trung Quốc có giới thiệu 2 phương pháp dự đoán: Dự đoán theo Tượng- Hào & Dự đoán Sáu Hào. So với các phương pháp dự đoán theo Kinh Dịch hiện có tại Việt Nam, 2 phương pháp này tỏ ra vượt trội về mặt lý luận.
Xem xét 2 phương pháp của Ông, tôi đưa ra vài nhận xét sau :
1. Ngoài dự đoán về con người và sự việc, ông đã cố gắng nhằm đưa khả năng ứng dụng của 2 phương pháp này vào các lãnh vực khác: Thời tiết, Thể thao, Y Học, Thiên Văn, Địa Chất.
2. Tác giả áp dụng các nguyên lý Âm Dương Ngũ Hành vào 2 phương pháp này khá thành thục và hợp lý.
3. Tác giả hiểu các nguyên lý Âm Dương Ngũ Hành theo lối cổ xưa, vì vậy, khi đưa ra các kết quả dự đoán, tác giả thường phải sử dụng đến kinh nghiệm dự đoán của bản thân. Rõ nhất là ở phương pháp dự đoán theo Tượng- Hào. Tác giả dùng nhiều đến các biểu tượng của Bát Quái. Khi dự đoán các trận đấu thể thao phức tạp như đá banh trên sân trung lập, tác giả phải đặt ra các qui tắc ngoại lệ.
4. Phương pháp Dự Đoán Sáu Hào được tác giả giới thiệu rất công phu, chi tiết và tỉ mỉ. Tuy vậy, nó vẫn tỏ ra phức tạp quá ! Quá nhiều các khái niệm và nguyên lý ! Các nguyên lý và khái niệm này thường chồng chéo và phủ định lẫn nhau khi lập luận dự đoán, khiến cho nhà dự đoán phải có kinh nghiệm để biết chọn nguyên lý nào cho từng trường hợp dự đoán cụ thể. Giống như phương pháp Tượng –Hào, phương pháp Dự Đoán Sáu Hào cũng đòi hỏi người dự đoán phải có kinh nghiệm.
Liệu có phương pháp nào khác không buộc người học phải có kinh nghiệm dự đoán ?
Bằng việc sử dụng Hệ Thống Lý Luận Trung Y hiện đại, tôi thiết lập 1 phương pháp dự đoán mới. Phương pháp này được phát triển từ phương pháp dự đoán theo Tượng-Hào.

Phương pháp mới có 2 lợi điểm như sau :
1. Nó không đòi hỏi người dự đoán phải có kinh nghiệm.
2. Về mặt ứng dụng, nó dễ sử dụng như khi ta giải phương trình bậc 2 có 1 ẩn số. Nghĩa là, đã có sẵn công thức, chỉ cần áp dữ liệu vào là có ngay kết quả.
Để có thể áp dụng phương pháp này vào thực tế, bộ Kinh Dịch phải được mã hoá thành 2 ký hiệu (+) & (-). Về lý thuyết, công việc này thực hiện được.
Vòng chung kết bóng đá tháng 6-2002 tại Hàn Quốc, tôi đem phương pháp ra thử nghiệm. Kết quả dự đoán như sau: Đúng 63 trận, sai 1 trận ( Hàn Quốc >< Hoa Kỳ)
Tôi chưa tìm ra và chưa lý giải được vì sao phương pháp mới cho kết quả dự đoán sai trận Hàn Quốc >< Hoa Kỳ, nên cần phải có thêm thời gian để xem xét lại.

Nhận xét:
1. Để kiểm nghiệm khả năng dự đoán của phương pháp mới, tôi chọn 64 trận bóng đá vòng chung kết vì nó mang tính hệ thống, thể thức thi đấu chặt chẽ.
2. Tuy nhiên, do số lượng thử nghiệm nhỏ, 64 trận, nên con số 99,4% dự đoán đúng không mang giá trị thống kê.
3. Không mang giá trị thống kê, nhưng phương pháp đã gợi mở rằng: Phương pháp được xây dựng đúng & kết quả dự đoán xác định được giá trị của từng đối tượng.
4. Giá trị của từng đối tượng được xác định theo giá trị cặp: Đúng-Sai, Phải-Trái, Có-Không.... Vì thế, phương pháp mới còn có thể áp dụng rộng rãi trong các lãnh vực khác.
5. Khi ứng dụng vào các lãnh vực chuyên biệt khác, người dự đoán phải có trình độ với những hiểu biết nhất định trên lãnh vực ấy nhằm chọn các thông số phù hợp cho việc lập bài toán dự đoán.

Kinh Dịch với Kỹ Thuật Nhân Bản con người
Vấn đề nhân bản con người được các quốc gia có nền khoa học tiên tiến hiện nay xem xét nghiêm túc. Căn cứ vào khuyến cáo của đa số các nhà khoa học, 1 số chính phủ đã đưa vào luật các điều khoản chi tiết nghiêm cấm việc nhân bản con người. Đúng hay sai, chúng ta để các nhà làm luật, chính trị gia phân định. Ở đây, tôi xin đặt vấn đề như sau: Khả năng nhân bản con người là có thật, vấn đề còn lại chỉ là thời gian. Vậy, nếu có những bản sao con người xuất hiện thì điều gì sẽ xảy ra cho loài người chúng ta ?
Kinh Dịch cung cấp cho chúng ta hình thái Thuần Khôn. Hình thái mô tả tiến trình của sự SAO CHÉP. Hình thái ấy cho chúng ta những thông tin sau :
Hào 1 : Cẩn trọng ngay từ những bước đầu.
Hệ quả vật sao chép được cân nhắc rất kỹ lưỡng.
Hào 2 : Đức của mình thẳng, vuông, lớn.
Những người thực hiện kỹ thuật nhân bản cho rằng họ chỉ đơn thuần vì mục đích khoa học. Vì thế, họ sẽ thực hiện kỹ thuật này trên con người.
Hào 3 : Ngậm chứa không lộ ra. Đi theo người trên.
Có sự bảo lãnh của tổ chức hoặc quốc gia thực hiện kỹ thuật nhân bản con người. Công việc tiến hành này hoàn toàn bí mật.
Hoà 4 : Như cái túi thắt miệng lại.
Bị cáo giác. Nhưng họ vẫn không từ bỏ ý định. Công việc vẫn tiến hành và được giữ bí mật ở mức độ cao nhất.
Hào 5 : Được cái xiêm màu vàng.
Họ nhân bản thành công. Sau nhiều lần điều chỉnh, con người nhân bản đã có được khả năng tồn tại gần giống với con người.
Hào 6 : Đánh nhau ở đồng nội. Đổ máu đen, máu vàng.
Con người nhân bản tranh đấu cho quyền được làm con người như chúng ta.
Hoà 7 : Lâu dài. (6 hào âm biến sang 6 hào dương, Thuần Càn)
Những người nhân bản tăng thêm số lượng đến 1 thời điểm họ sẽ quay lại đòi làm chủ. Và họ sẽ tạo lập cho họ 1 thế giới riêng (Biến sang THUẦN CÀN. Khởi đầu cho 1 tiến trình 64 quẻ)
Yếu tố xã hội, tôi sẽ không đề cập. Dưới góc nhìn lịch sử loài người, căn cứ vào các thông tin từ diễn trình của Kinh Dịch, tôi ghi 3 nhận xét sau :
@ Thứ nhất: Kết quả của kỹ thuật nhân bản sẽ tạo ra những con người nhân bản hoàn hảo tương đối so với con người chúng ta. Vì thế, con người nhân bản vẫn có khả năng tiếp thu kỹ thuật ấy từ chính chúng ta. Hoặc họ có thể tự tạo ra kỹ thuật ấy, một khi thế giới của họ có đủ điều kiện và thời gian cho sự phát triển nền văn minh của riêng họ.
Như vậy, Kinh Dịch xác nhận kỹ thuật nhân bản là khả năng có thật trong tương lai.
@ Thứ hai: Trong tương lai, kỹ thuật nhân bản vẫn có thể xảy ra vào những thời điểm, ở những không gian khác do con người, hoặc người nhân bản thực hiện. Vậy, chúng ta không thể đoan chắc rằng kỹ thuật này chưa từng được thực hiện trong quá khứ. Vì vậy, tôi đặt vấn đề như sau: Ngoài thuyết tiến sinh tự nhiên đã được nền khoa học hiện nay chấp nhận, vẫn tồn tại 1 thuyết khác mà chúng ta cần phải xem xét đến : Loài người chúng ta hiện nay là nhân bản của 1 giống loài “NGƯỜI” tương tự khác. Vì thế, câu hỏi tiếp theo được đặt ra : Kinh Dịch nhìn nhận ra sao thuyết Nguồn Gốc Nhân Bản ? _ Kinh Dịch nhìn nhận sự tồn tại của thuyết Nguồn Gốc Nhân Bản qua tiến trình từ quẻ thứ nhất Thuần Càn đến quẻ thứ 13 Thiên Hoả Đồng Nhân.
Như vậy, Kinh Dịch khẳng định sự tồn tại của thuyết Nguồn Gốc Nhân Bản.
@ Thứ ba : Kinh Dịch xác định rằng: Ở thời gian đầu khi xuất hiện, khả năng tồn tại của người nhân bản không bằng con người. Nhưng với thời gian, người nhân bản sẽ tự hoàn thiện. Đến 1 thời điểm, khả năng tồn tại của người nhân bản sẽ tương tự như con người. Loài người chúng ta hiện nay, theo thuyết Nguồn Gốc Nhân Bản, đã có khả năng tồn tại tương tự như loài “NGƯƠI” đã tạo ra chúng ta chưa ? Và nếu đi dần lên, chúng ta sẽ gặp 2 câu hỏi :

1. Liệu có “Đấng Tối Cao” ?
2. Hoặc thuyết tiến sinh theo Nguồn Gốc Nhân Bản đi theo qui luật vòng tròn khép kín. Tức là không có “Đấng Tối Cao” ?
Câu hỏi thứ hai, Kinh Dịch không xác nhận tính hợp lý. Vũ trụ của Kinh Dịch là vũ trụ mở.
Như vậy, Kinh Dịch cho rằng có sự tồn tại của Đấng Tối Cao.

KINH DỊCH VỚI NGÔN NGỮ & CHỮ VIẾT
Theo thuyết Nhất Nguyên, năng lượng khi phát sinh luôn tạo ra đồng thời 2 dạng vật chất Dương & Âm. Căn cứ vào thuyết này, luồng suy nghĩ của con người khi phát sinh, luôn tạo ra đồng thời 2 dạng thức tồn tại chứ không phải là 1. Ta tạm gọi chúng là : Luồng Suy Nghĩ Dương & Luồng Suy Nghĩ Âm. Chúng là 1 cặp.

Khoa học ngày nay đã làm rõ sự hiện diện đồng thời của cả hai luồng nhận thức trong hoạt động của bộ não của con người: Ý Thức & Vô Thức (Có khi còn gọi là Tiềm thức) Chúng là 1 cặp.

Theo nguyên lý Âm Dương, Dương thể hiện tính Hữu Hình, Âm thể hiện tính Vô Hình. Vậy ta có : Luồng Suy Nghĩ Hữu Hình & Luồng Suy Nghĩ Vô Hình. Ta thấy, chúng khác quan điểm hiện nay Ý Thức & Vô Thức chỉ ở cái tên..
Con người suy nghĩ, trình bày ra thành lời. Lời nói được thể hiện bằng chữ viết. Chữ viết là 1 dạng ký tự dùng để mã hoá suy nghĩ của con người. Tức là chữ viết chứa đựng thông tin suy nghĩ của con người. Thông tin này chứa đựng Luồng Suy Nghĩ Hữu Hình (Ý Thức. Suy nghĩ của con người được thể hiện trực tiếp trên văn bản) Còn Luồng Suy Nghĩ Vô Hình, nó có hiện diện trong chữ viết không ?

Đã có 1 cách tính toán rất ư lạ lùng ở môn Chu Dịch Dự Đoán Học ! Bằng việc phân số lượng chữ & số lượng ký tự có trong văn bản (text), phương pháp này đã tìm ra được 1 dạng thông tin khác nằm ẩn trong các văn bản (text) Tôi lấy 1 số ví dụ :
1. Người Việt chúng ta khi tỏ tình thường nói :
a. “Anh yêu em” có phân lượng ký tự là 3/ 5, tương ứng với hình thái Hoả Phong Đỉnh. Hình thái này mô tả sự Kết hợp.
b. “Anh thương em” có phân lượng ký tự 3/8, tương ứng với hình thái Hoả Địa Tấn. Hình thái này mô tả sự Dấn bước, Bước tới, Tiến tới (Không có lùi) Câu tỏ tình này thường thấy ở miền Trung & miền Nam. Rõ ràng cá tính của con người sống trong khu vực này ảnh hưởng rõ nét lên câu tỏ tình.
Ngược lại, nếu :
a. “Em yêu anh” mang hình thái Trạch Thuỷ Khốn. Quả là Khốn thật cho cô gái nào mở lời trước chàng trai với câu tỏ tình này! Có vẻ như người Việt chúng ta không có thói quen dành cho các cô gái mở lời trước với câu tỏ tình này.
b. “Em thương anh” mang hình thái Trạch Thiên Quải. Hình thái này mô tả sự Quyết liệt. Kể cũng lạ ! Trong thực tế, ở miền Nam (hay miền Trung) câu này lại dễ chấp nhận hơn “Em yêu anh” Nhưng hãy để ý : Cô gái khi mở lời câu này thì tình yêu của họ với người con trai là quyết liệt lắm. Để họ quên là điều rất khó. Và có muốn trốn họ đi tu cũng không dễ.

2. “Wò ai Nìa”, “Anh yêu em” Wò & Nìa là từ trung tính. Trong tiếng Hoa phổ thông, câu này được dùng chung cho cả 2 phái (như tiếng Anh) Đứng về phương diện ngôn ngữ học điều này là đúng. Nhưng khi phát âm “ Wò ai Nìa” có vẻ như âm “ Wò” ở đàn ông dễ phát âm hơn so với phái nữ. Chữ “Tôi” phát âm theo tiếng Hoa phổ thông mang đậm nét cái uy lực của người phát âm. Trong thực tế, câu tỏ tình này phù hợp hơn cho cánh đàn ông Trung Quốc so với phái nữ.
Tính số nét, ta có phân lượng ký tự 7/20, tương ứng với hình thái Sơn Lôi Di. Hình thái này mô tả sự Nâng đỡ, chở che. Thông tin nằm ẩn trong câu tỏ tình này phản ánh thật đúng với phong tục, tập quán văn hoá của đất nước mang nguồn gốc Nho Giáo (Trọng nam khinh nữ).

3. “I love you” mang hình thái Thiên Sơn Độn. Thật lý thú khi kiến giải hình thái này! Về phương diện ngôn ngữ học, nền văn hoá con người phương Tây sử dụng ngôn ngữ mang tính “Tĩnh” khác với người phương Đông dùng ngôn ngữ “Động” Vắt giò lên cổ mà chạy, người Anh-Mỹ chỉ có thể hiểu đây là 1 động tác làm xiếc chứ không thể hiểu như chúng ta, có nghĩa là chạy rất nhanh. Trong ngôn ngữ giao tiếp, người Anh-Mỹ cũng bộc lộ sự rõ ràng & chính xác trong câu nói, khác với ngôn từ nhiều ẩn ý của người Phương Đông. Hình thái Thiên Sơn Độn mô tả rất rõ cử chỉ mời gọi dứt khoát :” Em (anh) hãy từ bỏ tất cả để đi theo anh (em) !” Độn có nghĩa là Lánh đi. Ở các nước có nền văn hoá gốc Anglo-saxon, cô gái lập gia đình phải đổi họ theo họ của chồng. Và họ cũng không có tập quán làm dâu hay giúp đỡ cha mẹ, anh em như bên phương đông chúng ta. Vì thế, khi chàng trai “Yes” cho câu “I love you” của cô gái thì điều đó có nghĩa là dù sống trong ngôi nhà của gia đình anh, tôi sẽ là 1 thành viên thể hiện trách nhiệm chung trong ngôi nhà đó, chứ không hề có chuyện tôi phải có trách nhiệm thực hiện vai trò làm việc giúp đỡ “Không công” cho gia đình bên chồng. Ở họ rất rõ ràng !

Ta thấy rằng cùng 1 cách biểu lộ tình cảm, khác nhau ký hiệu (ngôn ngữ) lại ẩn chứa dưới lời nói ấy là những thông tin khác nhau (tôi tạm gọi là thông tin chìm). Phải chăng thông tin chìm là ngôn ngữ vô thức? Ở trên ta xét câu tỏ tình theo nghĩa người bày tỏ nói trọn câu. Trên thực tế, cách biểu lộ câu tỏ tình cũng khác nhau, có khi nói trọn câu “Anh yêu em” có khi câu tỏ tình bị ngắt từ hoặc không trọn câu, ví dụ: “Anh thương....”, “Em thương...” Trong các trường hợp này các thông tin chìm ấy cũng khác nhau. Chu Dịch Dự Đoán Học còn đi xa hơn khi cho rằng cùng câu nói ấy nhưng ở những thời điểm khác nhau sẽ cho kết quả thông tin chìm khác nhau. Vấn đề này tôi sẽ bàn sâu hơn vào dịp khác.

Để kết luận, tôi ghi nhận rằng, lời nói, ngoài ý nghĩ được trình bày trực tiếp trên nó, còn tồn tại 1 thông tin chìm nằm trong nó. Để xác định thông tin chìm đó có phải là Luồng Suy Nghĩ Vô Hình (ý nghĩ Vô Thức) chúng ta cần phải có cách lý giải khác hợp lý hơn.

KINH DỊCH VỚI CHIẾN LƯỢC KINH DOANH
Kinh Dịch với kinh doanh đã có nhiều sách bàn đến. Trong bài viết này, tôi sẽ trình bày 1 phương pháp khả dĩ nắm bắt chính xác ý đồ kinh doanh ban đầu của các doanh nghiệp. Phương pháp này khá đơn giản trong khâu tính toán & trình bày kết quả. Để hỗ trợ cho phương pháp, tôi đã viết lại 64 thoán từ của Kinh Dịch cho phù hợp với lãnh vực kinh doanh.
Hoạt động doanh nghiệp thể hiện ý chí của người chủ nhằm đạt được mục tiêu thành công trên thương trường. Để đạt được điều ấy, ý đồ kinh doanh phải được thể hiện đúng và cho kết quả tốt. Trong các doanh nghiệp lớn, ý đồ kinh doanh được thể hiện ở chiến lược kinh doanh. Thông thường, chiến lược kinh doanh chỉ được hình thành sau khi tên doanh nghiệp đã có. Thông tin chìm trong tên doanh nghiệp có mối liên hệ gì với chiến lược kinh doanh? Ta hãy xem Chu Dịch Dự Đoán nhìn nhận vấn đề này ra sao.

1. Café Trung Nguyên mang hình thái Phong Thuỷ Hoán. Hoán là Tách bạch, rạch ròi. Trung Nguyên khi mở rộng địa bàn hoạt động đã thể hiện phong cách: Không ai giống Trung Nguyên. Một Menu không ai có. Một kiểu uống chỉ có ở Trung Nguyên
.
2. Nệm mouse Kymdan mang hình thái Thuần Ly. Ly là Trung tâm, trực tính, cho trước khi nhận (Có hàm ý giá cả phải chăng) Kymdan luôn thể hiện là 1 doanh nghiệp hàng đầu tại Việt Nam (Trung Tâm) Giá cả phải chăng, không làm giá khi thị trường hút hàng. Có những đối sách tiếp thị như đổi nệm cũ lấy nệm mới, tặng số lượng lớn nệm mouse cho 1 số cơ quan bệnh viện.

3. Bánh kẹo Kinh Đô mang hình thái Lôi Trạch Qui Muội. Qui Muội là Còn non, trẻ thơ, vô tư. Các chương trình tiếp thị quảng cáo của Kinh Đô đa phần nhắm vào trẻ thơ. Mặc dù bánh kẹo của họ không chỉ dành cho trẻ con.

4. Bia Sài Gòn mang hình thái Hoả Địa Tấn. Tấn là Chỉ có tiến, không nhận nhượng ai. Chúng ta hãy xem các màn quảng cáo của Bia Sài Gòn trên tivi. Họ không hề ngán ai, kể cả Heneiken. Và có vẻ như trong đầu của các vị trong ban lãnh đạo công ty này không có khái niệm xuống giá hay giảm giá. Bia ngoại lên giá, họ cũng lên. Bia ngoại, bia nội khuyến mãi. Họ chỉ khoanh tay đứng nhìn.

5. Điện tử Tiến Đạt mang hình thái Phong Lôi Ích. Ích là Giá rẻ, nhiều tiện ích, có chất lượng. Các sản phẩm của Tiến Đạt luôn có giả rẻ hơn nhiều so với các sản phẩm ngoại cùng loại có trên thị trường.

6. Nước uống Tribeco mang hình thái Hoả Lôi Phệ Hạp. Phệ Hạp là Khắt Khe. Cung cách đầu tư, sản xuất, chủng loại mặt hàng, chất lượng sản phẩm của Tribeco luôn đi theo hướng này.

7. Honda mang hình thái Hoả Trạch Khuê. Khuê là Đa nghi, thăm dò, ngược ngạo, ngược đời. Cái cách tuồn hàng bằng mọi phương tiện cho xài trước. Thấy được mới chuyển giao công nghệ, nhượng bản quyền, liên doanh, đầu tư trực tiếp 100%. Không chỉ ở ta, ở Mỹ Honda cũng làm thế.

Các ví dụ trên cho thấy: Thông tin chìm có trong tên của doanh nghiệp thể hiện ý đồ kinh doanh ban đầu.

Trong hầu hết các trường hợp, tên doanh nghiệp chỉ thể hiện ý nghĩa bên ngoài: Đặc tính nghề nghiệp, ước mong, tên viết tắt…hơn là trình bày ý đồ kinh doanh. Ý đồ kinh doanh là bí mật của doanh nghiệp, nó chỉ được thể hiện trong chiến lược kinh doanh. Chiến lược kinh doanh có thể thay đổi, linh hoạt, mềm dẻo theo thị trường, nhưng ý đồ kinh doanh thì không. Như vậy, ý đồ kinh doanh ban đầu chính là Tư Duy Định Hướng cho việc xác lập chiến lược kinh doanh. Tôi nhận định Tư Duy Định Hướng được thể hiện trong tên của Doanh Nghiệp. Để chứng minh điều này, ta hãy xem vài ví dụ sau:

1. Doanh nghiệp Vĩnh Tiến sản xuất tập vở, mang Tư Duy Định Hướng Thuần Tốn. Tốn là thuận theo. Vĩnh Tiến tung ra thị trường loại tập thông minh, tập giấy màu cùng chiến dịch tiếp thị quảng cáo rầm rộ với ý định cung cấp cho thị trường những sản phẩm mới lần đầu tiên có tại Việt Nam. Điều này đã đi ngược hẳn với Tư Duy Định Hướng Thuận theo. Thực tế thị trường đã không tiếp nhận tốt những sản phẩm mới này.
Một chiến thuật tiếp thị khác khả dĩ tốt hơn: Lặng lẽ sản xuất, âm thầm đưa 1 số lượng nhỏ ra ngoài thị trường theo các kênh tiêu thụ sản phẩm cao. Nếu thị trường chấp nhận, sẽ tung số lượng lớn. Điều này phù hợp với Tư Duy Định Hướng thuận theo. Nếu thị trường không có nhu cầu tiêu thụ lớn, có ngưng lại cũng không muộn.

2. Pepsi mang tư duy định hướng Trạch Hoả Cách. Cách là đổi mới Phong cách tiếp thị quảng cáo của Pepsi rất sôi động, mới mẽ và trẻ trung. Có 1 lần, Pepsi tung ra thị trường 1 loại sản phẩm có mùi vị tương tự như sản phẩm truyền thống của Coca Cola. Pepsi đã phải ghi nhận 1 thất bại nặng nề. Chiến lược sản phẩm mới của Pepsi đi theo lối mòn của địch thủ, ngược hẳn với tư duy định hướng đổi mới của Pepsi.

3. Biti’s mang tư duy định hướng Thuần Ly. Ly là trực tính, trung tâm, cho trước khi nhận (Giá phải chăng). Biti’s đã thành công trong việc thiết kế slogan (khẩu hiệu quảng cáo) “Nâng niu bàn chân Việt” với những bước chân của Long Quân, Âu Cơ, quân Tây Sơn, bộ đội Trường Sơn đi thẳng vào lòng người. Chiến lược quảng cáo của Biti’s phù hợp với tư duy định hướng Trực tính nên rất thành công. Tuy nhiên, ở chiến lược bán sản phẩm Biti’s đã đi theo công thức “Chất lượng tốt nhất cho mọi sản phẩm” và cơ chế “ Một giá” Chiến lược này ngược hẳn với tư duy định hướng Trung tâm là đa dạng chất lượng, đa dạng giá cả. Do chất lượng tốt nhất nên giá bán lẻ trung bình ở tất cả các mặt hàng là khá cao so với nhu cầu chung của mọi người. Điều này cũng đi ngược lại với tư duy định hướng Giá phải chăng. Kết quả là số lượng các đại lý bán lẻ của Biti’s đã thu hẹp dần so với trước kia.
Một chiến lược sản xuất & bán sản phẩm mềm dẻo, đa dạng hơn về giá sẽ phù hợp với tư duy định hướng Thuần Ly.

4. Café Trung Nguyên mang tư duy định hướng Phong Thuỷ Hoán. Hoán là Tách bạch, rạch ròi. Khi Trung Nguyên đạt được thành công mở hàng trăm quán Café Trung Nguyên tại Saigon trong 1 thời gian ngắn kỷ lục, thì liền xuất hiện các quán nhại theo: Nam Nguyên, Phúc Nguyên, Cao Nguyên… Chiến thuật nhại theo phong cách phục vụ của Trung Nguyên đã khiến doanh nghiệp này thật sự lao đao. Đây là đòn phản công của các doanh nghiệp cùng ngành vô hình trung đẩy Trung Nguyên vào thế đi ngược với tư duy định hướng. Trung Nguyên đã không còn Tách bạch, rạch ròi so với các doanh nghiệp khác. Một quyết định sai vào thời điểm này sẽ có thể đưa doanh nghiệp vào thế phá sản. Trung Nguyên đã không tiếp tục phiêu lưu nâng cấp hàng trăm quán ấy theo kế hoạch đã định ra ban đầu, mà tự thu hẹp, nâng cấp 1 số quán có diện tích và vị trí thuận lợi. Phương sách này xem ra chưa đủ. Chuyên biệt hoá là điều Trung Nguyên nên nghĩ đến.

5. Năm 1997, tôi có mua 1 chiếc xe đạp 650 hiệu Martin 107 loại trung bình khá (theo giá biểu). Sau 4 tháng sử dụng, tôi cất chiếc xe ấy vào góc bếp. Bốn năm sau, vội lấy chiếc xe cũ kỹ mốc meo ấy ra, bơm hơi lên và đạp đi ngay 10 cây số. Nó chạy ngon lành ! Thật ấn tượng ! Sau 8 tháng sử dụng liên tục trung bình 1 ngày 3 cây số, 1 người đề nghị mua lại chiếc xe ấy cho con đi học. Đến lúc ấy, chỉ phải thay miếng chắn xích bằng nhựa do tôi va phải chiếc xe khác.

Cơ sở Martin 107 đến năm 2001 đứng trong Top 81 doanh nghiệp 5 năm liền đạt danh hiệu hàng Việt Nam chất lượng cao. Qua năm 2002 thì không có tên trong danh sách hàng chất lượng cao. Vì sao ?

Martin 107 mang tư duy định hướng Thuỷ Hoả Ký Tế. Ký Tế là Cầu toàn, hoàn hảo. Tư duy định hướng này còn chứa 1 thông tin khác: Đỉnh điểm của sự hoàn hảo là khởi điểm của sự rối loạn (Thất bại) Điều này không hàm ý cơ sở sẽ thất bại, mà nó cho rằng khi sản phẩm của cơ sở đã đạt đến thành công nhất định, cơ sở nên chuyển hướng đầu tư tập trung cho 1 loại sản phẩm khác hoặc 1 lãnh vực kinh doanh khác. Lúc này đây, uy tín về sự hoàn hảo sẽ giúp cho doanh nghiệp rất nhiều so với việc khởi nghiệp chiếc xe đạp Martin 107. Nếu ngược lại, doanh nghiệp vẫn tiếp tục nỗ lực với các loại sản phẩm đã từng đưa Martin 107 đạt đỉnh cao thì đó là sự gắng gượng không có hy vọng.

Như vậy, tên doanh nghiệp ngoài thông tin thể hiện trực tiếp trên văn bản (text) còn chứa đựng trong nó 1 thông tin khác. Thông tin ấy được Kinh Dịch xác định là Tư duy định hướng. Nó có 2 đặc điểm:

1. Hoạt động doanh nghiệp phù hợp với tư duy định hướng thì dễ đạt được sự thành công. Ngược lại là thua thiệt, thất bại.
2. Con người có thể thay thế, nhưng tư duy định hướng thì không đổi.

Tôi xin chuyển qua 1 đề tài khác, trong các tài liệu kinh điển giảng dạy, hướng dẫn hoạt động kinh doanh thường nhấn mạnh đến 4 yếu tố quan trọng để doanh nghiệp có thể hoạt động, hoạt động tốt & hoạt động có hiệu quả:
1. Hoạt động tài chính điều tiết điều hoà.
2. Nguồn nhân lực đầy đủ.
3. Thời điểm kinh doanh phù hợp.
4. Khả năng tri thức & vận dụng tri thức hợp lý.

Bốn yếu tố trên không lý giải được trong thực tiễn hoạt động kinh doanh, vẫn tồn tại những con người có tri thức hạn chế nhưng kinh doanh rất hiệu quả, thành công, và ở 1 số người đạt được sự thành công rất lớn. Thời xưa có nhiều, ngày nay cũng không ít. Thương nhân người Nhật kinh doanh rất giỏi. Tất cả họ là do may mắn ? Cộng đồng thương nhân Quảng Châu (Trung Hoa) rất tháo vát kinh doanh và kinh doanh rất tài. Tất cả họ được thiên phú ? Cho rằng đó là do khả năng thiên phú hay may mắn đi nữa thì thật là mù mờ ! Vậy thì do điều gì mà rất nhiều những ông chủ Hoa Kiều tiếng bản xứ bẻ đôi có khi chưa rành lại kinh doanh thành công ? Nhờ thông dịch ? Công việc ấy chỉ để truyền đạt mệnh lệnh là chính.

Ta thấy: Thương nhân Nhật Bản trung thực, bền bỉ, Cộng đồng thương nhân Quảng Châu trọng chữ Tín. Tính cách có khác nhau nhưng cùng giống nhau ở 1 điểm, Tính Nhất Quán của họ trong hoạt động kinh doanh…. Chữ Tín chưa chắc khiến họ luôn thành công, nhưng chữ Tín đã giúp họ giữ chắc ý đồ kinh doanh ban đầu (Tư duy định hướng). Trung thực dễ khiến bị gạt, nhưng sự bền bĩ đã giúp họ không lơi lỏng trong việc thực hiện ý đồ. Vì vậy, 4 yếu tố trên cần bổ sung như sau:

1. Hoạt động tài chính điều tiết điều hoà.
2. Nguồn nhân lực đầy đủ.
3. Thời điểm kinh doanh phù hợp.
4. Khả năng tri thức & vận dụng tri thức hợp lý.
5. Tính nhất quán trong việc thực thi Tư Duy Định Hướng.

Trong thực tiễn kinh doanh, chủ doanh nghiệp giữ vai trò điều phối, điều hành guồng máy. Người chủ doanh nghiệp thể hiện vai trò người điều hành tốt, khi chọn các chiến lược kinh doanh ngoài yếu tố mang lại lợi ích theo dự toán, chiến lược kinh doanh còn phải thể hiện ăn khớp với ý đồ kinh doanh ban đầu, tư duy định hướng, xuyên suốt quá trình kinh doanh của doanh nghiệp. Yếu tố thứ 5 cũng giải thích được vì sao số thương nhân bị hạn chế ở yếu tố số 4, nhưng vẫn thành công & thành công vượt bực trên thương trường. Với các doanh nghiệp nhỏ như nhà hàng, quán, shop, dịch vụ…. Tên cửa hiệu cũng cho thông tin Tư Duy Định Hướng tương tự. Thật thú vị khi thấy sự thành bại của các cửa hiệu thể hiện rất rõ. Doanh nghiệp lớn thua keo này còn cơ hội và vốn liếng để tính hướng khác, doanh nghiệp nhỏ thua là thấy ngay. Trong thực tiễn, thường chỉ cần nhìn vào ngành nghề, cách bố trí, phong cách tiếp cận khách hàng đem so sánh với thông tin có trên tên bảng hiệu, là có thể tiên liệu được ngay sự thành bại của doanh nghiệp nhỏ.